NECSS 2022

Voor het derde jaar op een rij heb ik de Northeast Conference on Science and Skepticism bijgewoond, kortweg NECSS (uitgesproken als ‘nexus’). Vroeger kon ik er nooit naartoe, want deze conferentie vond altijd plaats in New York, en dat is toch een heel eind pendelen. Sinds 2020 echter (dankzij de covid-19-pandemie) is NECSS omgevormd tot een volledig online gebeuren. De organisatoren zagen meteen het voordeel van deze nieuwe manier van werken: in plaats van hooguit enkele honderden voornamelijk Amerikaanse bezoekers konden ze voortaan bogen op een wereldwijd publiek van om en bij de 1.500 belangstellenden! De nieuwe formule is zo succesvol dat de organisatoren er de komende jaren alvast mee willen doorgaan, covid of niet.

NECSS 2022 vond plaats tijdens het weekend van 5 en 6 augustus, op het ogenblik dat ik in Maastricht zat (neen, niet voor grootste Ironman-triatlon van de Benelux, maar voor het 53e Intersteno-congres). Toch heb ik geen seconde van NECSS moeten missen, want ik kon het gebeuren na thuiskomst gewoon uitgesteld bekijken.

Het thema dit jaar was Navigating the Misinformation Apocalypse, een zeer actueel onderwerp. We maken allemaal vrijwel dagelijks gebruik van het internet, van radio- en tv-programma’s en/of van de geschreven pers om op de hoogte te blijven van wat er in de wereld gebeurt. Maar niet al die nieuwsbronnen zijn even betrouwbaar of geloofwaardig. Ik vertel je niets nieuws wanneer ik je zeg dat er héél veel desinformatie de wereld ingestuurd wordt.

In zijn inleiding lichtte Steven Novella (neuroloog en docent aan de Yale University School of Medicine (USA) en organisator van NECSS) de twee termen toe. We spreken van misinformatie wanneer verkeerde informatie verspreid wordt, niet noodzakelijk met de bedoeling om te misleiden; we spreken van desinformatie wanneer doelbewust onjuiste informatie verspreid wordt. Dat laatste kan om allerlei redenen, bv. om het doelpubliek aan te zetten tot kopen of doneren, om hen te overtuigen om voor een bepaalde politieke kandidaat te stemmen, om hen voor een bepaalde ideologie of levensbeschouwing te winnen, of ronduit om hen uit te buiten en op te lichten.

De keynote op vrijdagavond bestond uit een anderhalf uur durend gesprek tussen niemand minder dan David Copperfield en Bill Nye. Copperfield is een wereldberoemde illusionist naar wie tal van mensen heel erg opkijken. Al decennia lang voert hij opmerkelijke illusie-shows op en hij is bijzonder bedreven in wat hij doet. Copperfield voert nog steeds 14 shows per week op in Las Vegas. Een illusionist misleidt zijn publiek voortdurend, maar toch is hij geen bedrieger: als je naar een goochelshow gaat, dan wéét je immers van tevoren dat je bedrogen zult worden waar je bij staat; je wéét dat de goochelaar trucs uithaalt, illusies opvoert en je misleidt. Copperfields illusies zijn zó verbluffend realistisch, dat sommige mensen, zo vertelt hij, er heilig van overtuigd zijn dat hij over bijzondere (bovennatuurlijke) gaven beschikt. Er is een categorie van mensen die halsstarrig weigeren te geloven dat het om illusies gaat, en blijven zweren dat Copperfield écht kan vliegen of écht door de Chinese Muur kan lopen (wat voor alle duidelijkheid dus niet het geval is, duh!).

Zo haalde Copperfield het voorbeeld aan van James Brown (de beroemde soul-zanger), die maar niet wou geloven dat het om illusies gaat, en van een arts (!) die er niet in slaagde zijn zoon van zijn hoofdpijn af te helpen en ten einde raad bij David Copperfield ging aankloppen, omdat hij ervan overtuigd was dat hij dat met zijn ‘magie’ wél zou kunnen. Artsen zouden beter moeten weten: ze hebben een degelijke wetenschappelijke opleiding achter de rug, maar blijkbaar is dat geen voldoende garantie om gespaard te blijven van geloof in bovennatuurlijke hocus pocus.

Uit dat laatste voorbeeld onthouden we dat het beslist niet alleen domme of minder goed opgeleide mensen zijn die in nonsens geloven; ook intelligente mensen die een degelijke opleiding genoten hebben en van zichzelf vinden dat ze rationele denkers zijn, kunnen net zo goed ten prooi vallen aan bijgeloof en pseudowetenschappelijke onzin. Meer nog: als je eenmaal rotsvast in iets gelooft (ook al is het aantoonbaar onwaar), dan helpt je opleiding en intellect vaak mee om allerlei (drog)redenen te verzinnen om dat geloof te rationaliseren. Dat maakt het ontzettend moeilijk om mensen te overtuigen van wat waar en wat niet waar is.

Zelfs als rationeel denkende sceptici moeten we er ons steeds van bewust zijn dat ook wij te allen tijde in zo’n val kunnen trappen. We moeten daarom vooral voortdurend onze eigen denkbeelden, en niet alleen die van anderen, in vraag stellen en aan een kritische analyse onderwerpen. Hier is alvast één waarheid: iedereen, ook jij, beste kritische lezer, gelooft op dit moment op zijn minst één ding dat onwaar is. Het feit dat zowel minder goed opgeleiden als intellectuelen met evenveel ontzag en verbazing naar de illusies van iemand als David Copperfield zitten te kijken, bewijst dat we allemaal even vatbaar zijn voor misleiding. Houd deze bemerking in gedachten de volgende keer dat je denkt ergens 100% zeker van te zijn.

Bill Nye is vooral in de Verenigde Staten gekend als The Science Guy, die vooral in de jaren 90 zijn best deed om op tv wetenschap en technologie op een bevattelijke manier uit te leggen (een beetje zoals Chriet Titulaer bij ons een decennium eerder al deed). Enkele jaren geleden had hij nog een succesvolle wetenschapsshow op Netflix onder de titel Bill Nye Saves the World. Hij is ook de CEO van The Planetary Society, een internationale organisatie ter promotie van wetenschappelijk onderzoek op het gebied van astronomie en ruimtevaart (in 1980 opgericht door Carl Sagan).

De hoofdbrok van NECSS 2022 was voor de zaterdag, met meerdere respectabele sprekers. De dag begon met een bijzonder interessant gesprek tussen Steven Novella en Richard Wiseman, professor psychologie aan de universiteit van Hertfordshire (UK). Verder waren er nog presentaties van Ilyse Hogue, Adam Berinsky, Christie Aschwanden, Andrea Jones Rooy, Jennifer Pann, Akil Patterson en Kasha Patel, en uiteraard zoals elk jaar een live aflevering van de SGU Podcast, waarin actuele wetenschappelijke onderwerpen besproken worden. Het geheel werd zoals gewoonlijk erg vlotjes aaneengepraat door George Hrab (muzikant en scepticus).

Wil je het allemaal zelf bekijken? Dat kan. Hoewel het live event afgelopen is, kun je nog steeds registreren op necss.org. Je krijgt dan nog tot eind oktober toegang tot de video’s van alle presentaties.

necss.org
planetary.org
www.theskepticsguide.org

NECSS 2020

Dit jaar heb ik voor het eerst NECSS bijgewoond, de Northeast Conference on Science and Skepticism. NECSS (spreek uit als ‘nexus’) is in normale tijden een vierdaagse conferentie in New York, maar in coronatijden moesten de organisatoren het over een andere boeg gooien. NECSS 2020 werd omgevormd tot een tweedaags online event. En eerlijk gezegd kwam me dat goed uit, want daardoor kon ik de conferentie voor het eerst bijwonen, al moest dat uiteraard wel virtueel. Anders zou ik er wellicht niet speciaal voor naar New York reizen, maar ik wou NECSS altijd al eens bijwonen, en nu is het er dus toch eens van gekomen.

De conferentie wordt georganiseerd door de New York City Skeptics, de New England Skeptical Society (NESS) en de Society for Science-Based Medicine. Ik heb voor het eerst over NECSS gehoord via een van de podcasts die ik wekelijks beluister, de Skeptics’ Guide to the Universe (SGU).

Op het programma van NECSS 2020 stonden heel wat bekende namen. Keynote speaker was niemand minder dan Ann Druyan, een van de makers van de baanbrekende tv-serie Cosmos (zowel het origineel uit 1980, gepresenteerd door Carl Sagan, als de twee recente seizoenen met Neil deGrasse Tyson uit 2014 en 2020). Druyan werd geïnterviewd door Bill Nye (‘the science guy’). Andere gastsprekers waren onder anderen nog Scott Page, Richard Wiseman, Leighann Lord, David Hu, Brian Wecht en Siouxsie Wiles.

Op eerdere edities waren ook al heel wat prominente sprekers te gast, zoals James Randi, Seth Shostak, Massimo Pigliucci, Lawrence Krauss, Michael Shermer, Simon Singh, en een van mijn favoriete astronomen, Phil Plait, om maar enkelen te noemen.

Master of ceremonies was muzikant en entertainer George Hrab, geen onbekende in sceptische middens, en uiteraard was ook de SGU-cast van de partij. Een vast programmapunt op elke NECSS-editie is immers SGU Live, een live aflevering van de Skeptics’ Guide to the Universe podcast, gehost door de Novella-broers (Steve, Jay en Bob), Cara Santa Maria en Evan Bernstein.

Dit virtuele gebeuren was niet gratis, maar wat mij betreft was het zijn geld zeker waard, en ik zag het ook als een gelegenheid om de makers van de Skeptics’ Guide to the Universe, die grotendeels verantwoordelijk zijn voor de organisatie van NECSS, financieel te belonen voor de vele uren aan bijzonder interessante podcasts die ze de voorbije jaren gebracht hebben. De wekelijkse SGU-podcast is een van mijn belangrijkste bronnen voor actueel wetenschappelijk en sceptisch nieuws.

Eén van die organisatoren is Steven Novella, die samen met zijn broers zijn uiterste best gedaan heeft om deze eerste virtuele NECSS tot een succes te maken. De technische uitdagingen voor een evenement als dit zijn niet te onderschatten. Er waren wel af en toe wat technische problemen, maar het technische team is er uiteindelijk toch in geslaagd om er een aangename kijkervaring van te maken. De verschillende sprekers zaten doorgaans niet in saaie hokjes op het scherm zoals bij een klassieke Zoom-meeting, maar werden geïntegreerd in een virtueel decor.

In de meerderheid van de presentaties lag de focus op wetenschap, maar er was ook tijd voor luchtiger onderwerpen, zoals comics, muziek, en de game show op vrijdagavond.

Begin dit jaar stonden de organisatoren voor een moeilijke keuze: de hele conferentie, die dit jaar voor de 12e keer zou plaatsvinden, afgelasten? Of transformeren naar een digitaal gebeuren? In maart had niemand een idee hoe de wereld er in juli of augustus zou uitzien. Al vrij snel besloot men de geplande conferentie in New York niet te laten doorgaan, en dat bleek de juiste beslissing. In de huidige omstandigheden is het immers niet verantwoord om een grote bijeenkomst te organiseren.

De eerste digitale editie werd meteen een groot succes: maar liefst 1500 deelnemers kochten een digitaal ticket en kregen daarmee toegang tot de live stream en de chat. Het hele gebeuren blijft anderhalve maand online en kan dus naar believen herbekeken worden. Ondanks het grote aantal deelnemers waren er geen problemen met de bandbreedte. Op nagenoeg ieder moment kon ik genieten van uitstekend beeld en geluid.

De kans is groot dat er ook volgend jaar een digitale editie komt, om dan vanaf 2022 weer terug te keren naar een klassieke conferentie in New York. Maar zeker is dat nog niet. Alles zal afhangen van hoe de coronapandemie zich verder ontwikkelt.

necss.org
www.theskepticsguide.org

Tussen hemel en aarde

Ik was nog maar net terug van Disneyland Parijs, waar ik met mijn gezin drie dagen lang Halloween gevierd heb, of ik was alweer onderweg, deze keer voor één dagje naar Nederland. Heel andere koek: het jaarcongres van Skepsis, een organisatie die zich bezig houdt met het kritisch en wetenschappelijk verantwoord onderzoek naar buitengewone beweringen.

Ik ben al jarenlang een groot aanhanger van de sceptische beweging, die vooral een tegenpool wil vormen voor de grote hoeveelheid pseudowetenschappelijke nonsens die voortdurend op ons af komt. Dat gebeurt natuurlijk al heel lang, maar met de opkomst van het internet is het veel gemakkelijker geworden om allerlei ideeën – ook de meest bizarre, idiote of de meest gevaarlijke – de wereld in te sturen.

Gelukkig kan het internet niet alleen een vloek maar ook een zegen zijn. Eveneens sedert en dankzij de opkomst van het internet heeft de sceptische beweging namelijk wereldwijd een grote groei gekend. Al sinds 2005, het jaar waarin ik voor het eerst kennis maakte met het podcasting-fenomeen, volg ik The Skeptics’ Guide to the Universe en andere sceptische podcasts. Via dergelijke podcasts worden erg veel mensen bereikt, die anders wellicht nooit met scepticisme in contact gekomen zouden zijn.

Heel wat landen hebben ondertussen een of meer organisaties waarin de sceptici zich verenigen. In België zijn dat onder andere Skepp, in Nederland Skepsis. Beide zijn lid van een overkoepelende organisatie, de European Council of Skeptical Organisations (ECSO). Omdat het woord ‘scepsis’ uit het Grieks afkomstig is (‘σκέψις’), maken sceptici er een gewoonte van om na de eerste s geen c, maar een k te schrijven.

‘Tussen hemel en aarde’ was het thema van het jaarcongres van Skepsis, waarvoor ik dus op 3 november naar Amersfoort trok. Er stonden een aantal heel interessante sprekers op de gastenlijst, die de trip absoluut de moeite waard maakten.

Om te beginnen was er wetenschapsjournalist George van Hal, die het naar aanleiding van zijn boek Robots, aliens en popcorn had over wetenschap in sciencefictionfilms, een onderwerp dat mij als filmliefhebber en scifi-fan natuurlijk bijzonder kan boeien. Ik denk overigens dat ik George van Hal vorig jaar met een ietwat gelijklopende presentatie aan het werk gezien heb op de Fall Edition van FACTS.

Daarna was het de beurt aan Julia Cramer van QuTech (het quantuminstituut van de TU Delft), met een lezing over het verkeerd gebruik van natuurkundige termen. Met name over de term ‘quantum’, die de reclamejongens te pas en te onpas gebruiken, hoewel ze natuurlijk niet het minste benul hebben van de betekenis ervan. Maar ja, het klinkt cool en een beetje mysterieus, nietwaar? Cramer bracht het publiek ook wat bij over wat qubits en quantumcomputers nu precies zijn. Hoogst interessant.

Tijdens de zeer verzorgde broodjeslunch was er een gelegenheid tot meet-and-greet met de Amerikaanse podcaster Seth Andrews, die na de middagpauze een zowel verhelderende als grappige presentatie gaf, waarbij hij liet zien dat we, zelfs als we over correcte informatie beschikken, toch verkeerde conclusies kunnen trekken wanneer die informatie onvolledig is. Als je enkele feiten kent, maar niet alle feiten, dan is het bijzonder verleidelijk om tot een foutief besluit te komen.

Maar Andrews was niet helemaal uit Amerika gekomen voor een praatje van een half uur. Na zijn presentatie had hij nog een rol te vervullen als interviewer van een andere gast, die niet lijfelijk op het congres aanwezig was maar met wie een feilloos werkende skypeverbinding tot stand werd gebracht: professor Daniel Batcheldor, een astrofysicus die werkzaam is bij het Florida Institute of Technology. Batcheldor verschafte ons inzicht in het fenomeen van de ‘flat earthers’, mensen die ervan overtuigd zijn dat de Aarde plat is. Nochtans kun je met enkele simpele experimenten – zonder dat je daarvoor met een raket de ruimte in moet – zwart op wit bewijzen dat de aarde een bol is.

Als laatste spreker kwam Johan Braeckman aan het woord, hoogleraar wijsbegeerte aan de Universiteit Gent. Hij had het met de nodige humor over het geloof in UFO’s en buitenaardse wezens. Twee jaar geleden had ik ook al een presentatie van Braeckman bijgewoond, op een colloquim over buitenaards leven, dat Skepp in samenwerking met de Vereniging voor Sterrenkunde had georganiseerd in Brussel.

Op het congres in Amersfoort werd ook nog een overzicht gegeven van de activiteiten van Skepsis gedurende het afgelopen jaar en werd er een bijzondere prijs overhandigd: de gegeerde Piramidependel werd uitgereikt aan dr. Peter Burger, die de prijs krijgt voor zijn hele oeuvre en in het bijzonder voor het werk aan nieuwscheckers.nl, een factcheckingwebsite die allerlei berichten die in het nieuws komen, kritisch onder de loep neemt. Die site is een initatief van Peter Burger en Alexander Pleijter.

De dag werd afgesloten met een panelgesprek en een borrel, en daarna kon ik met een tevreden gevoel naar huis terugkeren. Het was de eerste keer dat ik een congres van Skepsis bijwoonde, en ik was voornamelijk gegaan omdat Seth Andrews op de lijst van sprekers stond. Maar ook de andere presentaties waren stuk voor stuk bijzonder interessant en verhelderend. Hoewel ik drie tamelijk vermoeiende dagen in Disneyland Parijs achter de rug had (waaronder de halloweensoiree tot twee uur ’s nachts), ben ik bij geen enkele lezing ingedommeld!

ecso.org
nieuwscheckers.nl
skepp.be
skepsis.nl

TED

Twee weken geleden ben ik naar mijn eerste TED-event geweest. Je hebt vast nog wel van TED gehoord. Neen, ik bedoel natuurlijk niet de vulgaire teddybeer uit de gelijknamige komedie van Seth MacFarlane, maar de TED-lezingen over de meest uiteenlopende onderwerpen, vaak door bevlogen sprekers, die je vindt op YouTube en op www.ted.com. De TED van Technology, Entertainment, Design. De TED van Ideas worth spreading.

Zowat overal ter wereld worden TED-events georganiseerd, ook in onze contreien. Onlangs nog op 12 maart in Gent. De plaatselijke organisatoren, TEDx Ghent en Het Denkgelag, hadden vier sprekers uitgenodigd rond het thema Reasonable Doubt – Can we really trust our brain?

Op de gastenlijst stonden Pieter Buteneers, Carolyn Declerck, Hugo Mercier en Michael Shermer. Die laatste naam had mijn aandacht getrokken, en Shermer is de hoofdreden waarom ik die avond naar Gent ben gegaan. Ik ken Michael Shermer als stichter van de Skeptics Society en hoofdredacteur van Skeptic Magazine, van zijn boek Why People Believe Weird Things en natuurlijk van zijn verschijningen in populair-wetenschappelijke documentaires op Discovery Channel. Hij kwam in Gent ook zijn nieuwste boek voorstellen, The Moral Arc.

Maar ook de andere sprekers waren stuk voor stuk interessant. Vooral van Hugo Mercier heb ik veel bijgeleerd. Met een goed geplaatst voorbeeld toonde hij aan dat wat onze intuïtie ons vertelt lang niet altijd overeenstemt met de werkelijkheid.

Na de vier lezingen was er een pauze. Daarna gingen de vier gasten met elkaar in debat en beantwoordden ze vragen van het publiek.

Ik houd de kalender van TEDx Ghent in ieder geval in het oog, want dit smaakt duidelijk naar meer.

www.denkgelag.be
www.ted.com
www.tedxghent.be
www.youtube.com/ted

Een passie voor wetenschap en rede

Op 26 januari ben ik naar Antwerpen gereden voor A Passion for Science and Reason, een gespreksavond met Richard Dawkins en Lawrence Krauss in een uitverkochte stadsschouwburg. Het evenement was een initiatief van Het Denkgelag, een non-profitorganisatie ter bevordering van kritisch denken, die vermaarde sprekers uitnodigt om in het publiek te discussiëren over wetenschap en rede.

Richard Dawkins is een van de meest vooraanstaande evolutiebiologen ter wereld, en met zijn boeken als The Selfish Gene en The Greatest Show On Earth een van de prominentste wetenschapspopularisatoren. Daarnaast is hij ook de meest befaamde atheïst ter wereld. Lawrence Krauss is een beroemd astrofysicus en kosmoloog en ook hij heeft er een talent voor om wetenschap uitstekend in bevattelijke taal te kunnen uitleggen. Ik heb hem jaren geleden al leren kennen als schrijver van The Physics of Star Trek, en in zijn recentere bestseller A Universe From Nothing probeert hij aan te tonen hoe ons universum – contra-intuïtief – toch ontstaan kan zijn uit het niets zonder de natuurwetten te overtreden.

Richard Dawkins, Lawrence Krauss en Julia Galef (foto: Dries Van Giel)

Enige tijd geleden is er een documentaire gemaakt, The Unbelievers, waarin het tweetal gevolgd wordt terwijl ze de wereld rondtrekken om overal te gaan spreken. Vóór de gespreksavond was er in Antwerpen een screening van The Unbelievers, gevolgd door een signeersessie.

Ik ben dus wat vroeger gestopt met werken om op tijd in Antwerpen te zijn voor de screening. Na de film heb ik ter plaatse een boek van Dawkins gekocht en het door de auteur laten signeren. Daarvoor moest ik natuurlijk wel even aanschuiven, want de vraag naar autogrammen bleek groot. Een gesigneerd boek van Krauss had ik al van een vorig Denkgelag-evenement. Toen debatteerde Lawrence Krauss samen met wetenschapsfilosofen Daniel Dennett en Massimo Pigliucci in Gent.

De gasten – die voor de grote meerderheid van het publiek eigenlijk geen inleiding behoefden – werden op een grappige manier geïntroduceerd door über-nerd Lieven Scheire (gekend van Nerdland).

De avond was bijzonder gevarieerd en interessant, en werd gemodereerd door Julia Galef, een Amerikaanse journaliste en sceptica. Toen beide heren het podium opkwamen, bleek Krauss het jongste nummer van Charlie Hebdo bij te hebben (dat ondertussen een oplage van 7 miljoen heeft bereikt!) en uiteraard was religieus fundamentalisme een van de gespreksthema’s. Net zoals bij het vorige Denkgelag-event werd de gespreksavond op video vastgelegd. Over enige tijd verschijnt het ongetwijfeld op het YouTube-kanaal van de organisatoren.

De organisatie van de avond, door een groep enthousiaste vrijwilligers, was vlekkeloos. Ik kijk al uit naar het volgende Denkgelag-event. Dat komt er aan in maart, in samenwerking met TEDxGhent.

www.denkgelag.be

Druk programma!

Wat heb ik het toch weer druk de laatste tijd. En dan te bedenken dat er mensen zijn die niet weten wat gedaan. Maar ach, je hoort me niet klagen natuurlijk, want ik doe het mezelf aan. Want al die dingen die mijn programma zo druk maken, doe ik uit vrije wil. Als ik zou willen, zou ik het best wat rustiger aan kunnen doen. Maar ik zit altijd boordevol ideeën, en als ik ergens aan begin, wil ik het ook tot een goed einde brengen. Dus ben ik altijd bezig met van alles en nog wat. Ik heb net de laatste hand gelegd aan mijn uitgebreide Amerika-verslag (van ons reisje naar Washington en Orlando eerder dit jaar), en ik ben nog volop bezig met het verslag van het Intersteno-gebeuren van deze zomer. Er zijn ook heel wat evenementen waar ik naartoe wil. Er is altijd wel iets dat mijn interesse wekt en waar ik bij wil zijn. Soms ter ontspanning ende vermaak, vaak ter lering en inspiratie.

Twee weken geleden ben ik voor een weekendje naar Blankenberge geweest. Niet om er pootje te baden in de Noordzee, maar voor het jaarlijkse sterrenkundeweekend van de VVS/JVS (Vereniging voor Sterrenkunde / Jongerenvereniging voor Sterrenkunde). Twee dagen vol interessante lezingen en workshops over erg gevarieerde onderwerpen (die natuurlijk wel allemaal iets met sterrenkunde of ruimtevaart te maken hebben). Oorspronkelijk zou er ook een gastspreekster van de NASA komen, maar omwille van de shutdown in de States ging dat jammer genoeg niet door. Zo zie je maar: die shutdown treft niet enkel de Amerikanen, maar ook ons, Vlaamse amateurastronomen.

En nu we het toch over sterrenkunde hebben: vorige dinsdag ben ik voor het eerst dit werkjaar weer naar Volkssterrenwacht Beisbroek (tegenwoordig ook gekend als Cozmix) geweest, voor de eerste aflevering van een lezingencyclus over kometen en meteoren. Heel actueel, want komeet Ison komt snel dichterbij. Met een beetje geluk wordt het straks een heel fraai schouwspel aan de hemel, maar het zou ook kunnen tegenvallen. Met kometen weet je nooit. Afwachten dus.

Donderdagavond ben ik naar Gent gereden, voor een debat met drie vooraanstaande wetenschappers en sceptici, georganiseerd door Het Denkgelag. Ik ben een groot fan van een van hen, Lawrence Krauss, voor zover je fan kunt zijn van een wetenschapper. Die avond mocht ik dus in geen geval missen. Ik heb dan ook van de gelegenheid gebruik gemaakt om een boek te laten signeren en even een kort praatje met de man te maken. Krauss is theoretisch fysicus en kosmoloog. En Star Trek-fan. Eind de jaren negentig maakte ik voor het eerst met hem kennis via zijn boek The Physics of Star Trek, waarin hij heel wat Star Trek-uitvindingen, zoals de warp drive en de transporter, gedetailleerd bespreekt. Hij legt daarbij uit of ze technisch en fysisch mogelijk zijn of ooit mogelijk zullen worden, en hoe dat dan wel zou moeten werken. Maar ik heb uiteraard ook met heel veel belangstelling zijn laatste boek gelezen, A Universe From Nothing, waarin hij het ontstaan van het heelal bespreekt en het vooral heeft over kwantummechanica en de mogelijkheid dat het universum letterlijk uit het niets is ontstaan, als gevolg van willekeurige kwantumfluctuaties. Bijzonder interessante materie.

De andere twee wetenschappers die donderdagavond aan het debat deelnamen, waren Daniel Dennett en Massimo Pigliucci, twee filosofen. Dennett is vooral bekend als een van de ‘vier ruiters’ van het nieuwe atheïsme. (De andere drie zijn Richard Dawkins, Sam Harris en Christopher Hitchens.) Met hun drieën voerden ze een zeer boeiend gesprek over de grenzen van de wetenschap. Heel blij dat ik daarbij kon zijn. Het was een erg interessante discussie. Er was veel volk komen opdagen. Het grote auditorium van het UFO (neen, geen vliegende schotel, maar afkorting voor universiteitsforum), waar plaats is voor duizend toeschouwers, zat bijna tot aan de nok gevuld.

En vandaag ben ik alweer naar Gent geweest, voor FACTS, de ieder jaar telkens weer een beetje groter wordende beurs voor fantasy, anime, comics, toys en sci-fi. Ik ga vooral voor de acteurs en actrices die op de gastenlijst staan. Dit jaar zijn dat o.a. Iain Glen (Ser Jorah Mormont in Game of Thrones), Michael Shanks (Daniel Jackson in Stargate SG-1), Julie Benz (Rita Bennett in Dexter en burgemeester Amanda Rosewater in Defiance), en voor een tweede keer Anthony Daniels (C-3PO in Star Wars)! Vooral Shanks en Daniels waren erg grappig. Daniels had ook enkele grappige videoclips meegebracht van C-3PO-fratsen op de Star Wars-set.

En het is nog niet gedaan. Eind deze maand vindt in Brugge voor de zesde keer het Razorreel Fantastic Film Festival plaats, dit jaar omgedoopt tot Fantastic Film Festival Bruges. Jammer dat ze het deze keer zonder subsidies van de Vlaamse overheid moeten zien te rooien, maar wellicht hebben ze ondertussen een vast publiek opgebouwd. Ik ben eind oktober in ieder geval weer van de partij voor enkele avondjes spanning en griezel, want er staat weer veel horror op het programma.

En na het filmfestival? Naar Antwerpen natuurlijk, want dan is het weer Boekenbeurs-tijd!

Je ziet: ik ben dus heel vaak op pad, en ook wanneer ik thuis blijf, heb ik massa’s dingen te doen: boeken lezen, films, tv-series en documentaires bekijken, verslagen schrijven, computerprogramma’s maken, foto’s bewerken, videomontages maken, mijn bureau opruimen, het gras maaien, de ramen zemen, eitjes bakken, chocolademousse maken, naar het containerpark rijden, surfen, mailen, twitteren, facebooken, bloggen... Het woord verveling staat dus absoluut niet in mijn woordenboek. Eigenlijk zou een dag geen 24, maar 26 uur moeten duren (zoals op de planeet Bajor in Star Trek: Deep Space Nine). Dan zou ik iedere dag een uur meer kunnen slapen én nog een uur extra overhouden om van alles te doen.

En dan te bedenken dat er mensen zijn die niet weten wat gedaan. Niet te geloven hé? (En ook een beetje zielig, eigenlijk.)

www.boekenbeurs.be
www.cozmix.be
www.denkgelag.be
www.facts.be
www.rrfff.be
www.vvs.be

Vrijdag de dertiende – wie heeft last van paraskevidekatriafobie?

Waarom wijd ik hier eigenlijk een stukje aan? Vandaag, vrijdag 13 juli 2012, is immers een dag als een ander. Dat we vandaag toevallig de 13e van de maand zijn en dat het toevallig vrijdag is, is eigenlijk helemaal niets bijzonders. Het eerste gegeven (een 13e) doet zich namelijk iedere maand voor, het tweede gegeven (een vrijdag) maar liefst iedere week. Helemaal niet uitzonderlijk dus. De combinatie van beide is ook al niet erg zeldzaam. In 2012 komt dit maar liefst drie keer voor: er was een vrijdag de dertiende in januari, eentje in april en nu alweer in juli. Vrijdag de dertiende heeft voor mij dan ook geen enkele speciale betekenis. Net zo min als donderdag de twaalfde of zaterdag de veertiende. Gewone dagen, niets aan de hand. Waarom dan toch dit stukje? Omdat er blijkbaar heel wat mensen zijn die in de combinatie van 13 en vrijdag toch iets speciaals zien.

Heel wat mensen schijnen er blijkbaar nog altijd vanuit te gaan dat vrijdag de dertiende een ongeluksdag is, en dan voornamelijk als je die dag ook nog onder een ladder door loopt of een zwarte kat tegenkomt. Flauwekul allemaal, want als je vandaag onder een ladder loopt, neem je daarmee natuurlijk niet meer of niet minder risico dan pakweg eergisteren of vorige week, en ik zie echt niet in wat de kleur van de kat voor invloed kan hebben op het verloop van je dag.

Anderen beweren dan weer het tegenovergestelde, namelijk dat vrijdag de dertiende geluk zou brengen in plaats van ongeluk. Ook larie en apekool natuurlijk, en bovendien kunnen beide kampen onmogelijk allebei gelijk hebben. Toch speelt bijvoorbeeld de Lotto daar telkens gretig op in met een speciale supertrekking. Maar ik heb het al zo vaak gezegd en ik zal het blijven herhalen: vrijdag de dertiende is gewoon een dag als een ander, en daarmee uit. Geen enkele reden tot paniek. En al evenmin reden tot euforie, want de kans dat je de juiste cijfercombinatie op je lottoformuliertje hebt ingevuld, is bij iedere trekking natuurlijk exact even groot klein.

Wie zijn gezond verstand gebruikt, weet dat natuurlijk allemaal. Het probleem is dat heel wat mensen hun gezond verstand niet gebruiken, of er geen hebben. En dat is een beetje vreemd. Toch zeker in onze moderne westerse maatschappij, die voornamelijk gebaseerd is op wetenschap en technologie – producten van het rationeel denken –, en waar het bijgeloof steeds minder belangrijk zou moeten worden. Dat dat laatste niet helemaal met de realiteit blijkt overeen te stemmen is enigszins opmerkelijk, want hoewel steeds minder mensen vandaag de dag nog in een god geloven, geloven ze blijkbaar wel gretig in horoscopen en in vrijdag de dertiende...

Natuurlijk gebeuren er op een vrijdag de dertiende wel eens ongelukken. En dan zeggen mensen al gauw: zie je wel! Maar ongelukken gebeuren evengoed op andere dagen, en dan zeggen ze er niks van. Ik weet niet of er enig ernstig statistisch onderzoek naar verricht is, maar ik vermoed dat er op vrijdag de dertiende wellicht zelfs minder ongelukken gebeuren dan op andere dagen. Niet omdat vrijdag de dertiende iets speciaals zou zijn, maar omdat zoveel mensen dénken dat het iets speciaals is. Wie immers gelooft dat vrijdag de dertiende ongeluk brengt, zal vandaag misschien extra voorzichtig zijn. Als daardoor minder mensen onder een ladder door lopen, dan is de kans uiteraard kleiner dat iemand vandaag een ladder op zijn donder krijgt. En als er vandaag meer mensen een dagje vrij nemen en gewoon thuis blijven omdat ze bang zijn voor een ongeval op weg naar het werk, dan is de kans op verkeersongevallen effectief een stuk kleiner. In die zin kán vrijdag de dertiende dus wel degelijk de ongevallenstatistieken beïnvloeden. Maar dat heeft dan niets te maken met een speciale combinatie van een getal en een dag, maar uitsluitend met het gedrag van mensen die zich ergens door laten (mis)leiden.

Ik heb ook wat research gedaan naar de oorsprong van vrijdag de dertiende, want ik wou wel eens weten waaróm mensen dat zo’n enge dag vinden. Het bijgeloof zou geworteld zijn in het christendom. Jezus zou gekruisigd zijn op een vrijdag, en het aantal aanwezigen bij het laatste avondmaal was 13, namelijk Jezus en zijn twaalf apostelen. De verrader Judas zou de dertiende gast geweest zijn. Maar een andere verklaring gaat terug op een Noorse sage over Loki (jawel, die uit The Avengers, de broer van Thor), een kwaadaardige god die als dertiende ongenode gast een feest komt bederven en de Aarde in rouw dompelt. Doet me overigens een beetje denken aan het verhaal van Doornroosje of De schone slaapster.

De angst voor dertien schijnt voornamelijk voor te komen in de Angelsaksische landen. In Amerika bijvoorbeeld is het niet ongewoon dat hoge gebouwen geen dertiende verdieping hebben (na de twaalfde verdieping gaan ze gelijk door met de veertiende), in hotels is er geen kamer met het nummer 13 (daar wil blijkbaar niemand overnachten) en in vliegtuigen is er ook al geen rij met dat nummer. Zelfs FedCon, de Duitse Star Trek- en sciencefictionconventie waar ik jaarlijks naartoe trek, heeft na zijn twaalfde meteen zijn veertiende editie georganiseerd, en de editie van 2005 werd met een week vervroegd om toch maar niet op een vrijdag de dertiende te moeten openen, aangezien de vele Amerikaanse genodigden op zo’n dag beslist niet het vliegtuig willen nemen!

Blijkbaar zijn er nogal wat mensen met vrijdag-de-13e-vrees. Er is zelfs een geleerd woord voor: paraskevidekatriafobie. Wacht, ik herhaal het even langzaam: para-skevi-deka-tria-fobie (afgeleid van het Griekse παρασκευή = vrijdag, δέκα τρία = dertien en φόβος = vrees).

Je houdt het wellicht niet voor mogelijk, maar zelfs softwaregiganten hebben last van dekatriafobie. Jawel: de gekende kantoorsuite Microsoft Office 2007 heeft als versienummer 12, en de opvolger, Office 2010, is versie 14. Kan iemand me vertellen waar versie 13 naartoe is?

NB: bij lezers die mijn blog al heel lang volgen, zal dit stukje wellicht niet helemaal onbekend overkomen. Ik heb eerder een gelijkaardig stukje gepubliceerd op vrijdag 13 oktober 2006, maar dat was op mijn oude weblog en die is ondertussen al een poosje offline.

Dag des oordeels

Sommige mensen denken dat ze het einde van de wereld tot op de minuut nauwkeurig kunnen voorspellen. Denken het niet alleen, zijn er zelfs heilig van overtuigd. De rest van de mensheid kan er alleen maar eens goed om lachen. Onlangs was het weer zover. Op 21 mei 2011, om 18.00 uur precies, zou het Laatste Oordeel plaatsvinden, zo wou Harold Camping de wereld laten geloven. Het was overigens niet de eerste keer dat Camping een dergelijke voorspelling deed. Vorige keer voorspelde hij het einde van de wereld voor 6 september 1994, maar ook toen zat hij er dus flink naast, zo bleek.

Om de zoveel tijd duiken dergelijke profetieën op, en tot nu toe zijn ze – uiteraard – telkens volkomen ongegrond gebleken. Dat pleit natuurlijk niet erg voor de geloofwaardigheid van de onheilsprofeten. Toch zijn er bij iedere nieuwe voorspelling weer tal van mensen die er geloof aan hechten en zich bang laten maken, of zich juist verheugen in het feit dat ze weldra in het Paradijs zullen zijn. De jongste voorspelling van Harold Camping was gebaseerd op een dubieuze numerologische interpretatie van bepaalde passages uit de Bijbel. Alleen vergeet Camping daarbij dat diezelfde Bijbel ook vermeldt dat niemand het exacte tijdstip van het Laatste Oordeel kent (Mt. 24, 36). Bovendien zal ieder weldenkend mens Campings interpretaties en berekeningen meteen als compleet onzinnig van de hand doen. Toch leken Camping en zijn volgelingen 100% zeker van hun stuk. Ze moeten nu wel erg ontgoocheld zijn, nu blijkt dat de voorspelde Rapture niet heeft plaatsgevonden.

Volgens Camping zou het einde ingezet worden door een enorme aardbeving van ongekende kracht, en zouden daarna de uitverkorenen (onder wie hij ongetwijfeld zichzelf rekent) ten hemel opgenomen worden. Wie op Aarde achterbleef, zou allerlei rampen en ander onheil ondergaan, tot uiteindelijk vijf maand later, op 21 oktober, het definitieve einde van de wereld én het universum volgt. Maar bij mijn weten is er op 21 mei geen aardbeving van betekenis geweest, en zijn alle vermeende uitverkorenen nog steeds onder ons. Geen dag des oordeels dus. Of had je wat anders verwacht?

Harold Camping, ondertussen 89 jaar oud, is de man achter Family Radio, een christelijk geïnspireerd netwerk van radiostations. Family Radio had een heuse campagne opgezet om zoveel mogelijk mensen te waarschuwen voor het naderende einde. En hoe denk je dat zo’n man reageert als hij daags nadien met de neus op de feiten gedrukt wordt? Zijn ongelijk toegeven? Mooi niet hoor. Hij gaat zijn berekeningen nog eens overdoen. Wellicht was er toch een klein foutje in geslopen. Voor je het weet, komt hij met een nieuwe datum op de proppen.

Op naar 21 december 2012 dan maar. Dan vergaat de wereld écht. Althans, die datum is het einde van de grote cyclus van de Mayakalender. En dat kan toch alleen maar het einde van de wereld betekenen, niet?

Iedereen paranormaal

Net voor hij begint aan de voorstelling van zijn eerste boek Iedereen paranormaal leegt Gili (pseudoniem voor Lieven Gheysen) de volledige inhoud van een buisje Coffea Cruda, een homeopathisch slaapmiddel, in een glas. Met behulp van een slokje water werkt hij de tabletjes naar binnen en slikt ze door. Het lijkt hem niet te deren dat hij daarmee een gevaarlijke overdosis inneemt. Hij herhaalt hiermee een ‘stunt’ die James ‘The Amazing’ Randi talloze keren publiekelijk opvoerde.

Vervolgens begint hij met de voorstelling, en ik kan je meteen geruststellen: anderhalf uur later is hij nog steeds klaar wakker en vertoont hij geen enkel teken van slaperigheid. Daarmee toont hij aan wat ieder weldenkend mens eigenlijk zou moeten weten: dat homeopathische middelen niets anders bevatten dan water en suiker. Als ze al enig resultaat teweegbrengen, dan is dat dus volledig te wijten aan het placebo-effect. Dat kan ook niet anders, want het actieve bestanddeel – voor zover daar al sprake van is – wordt in homeopathische producten zodanig verdund, dat er meestal geen enkel molecuul meer van overblijft.

In zijn praatje heeft Gili het vooral over paranormale fenomenen als helderziendheid, telepathie, mediums, spiritisten, waarzeggers en toekomstvoorspellers, over pseudowetenschappen als astrologie, homeopathie en alternatieve geneeskunsten, en over de ‘cold reading’-techniek. Hoewel er ongetwijfeld heel wat mensen zijn die ervan overtuigd zijn dat ze over een of andere paranormale gave beschikken, en die vermeende gave alleen maar willen aanwenden om anderen te helpen, zitten er ook een aantal regelrechte bedriegers tussen, die er alleen maar op uit zijn om goedgelovige zielen zo veel mogelijk geld afhandig te maken.

En dat lukt hen aardig. Getuige daarvan het succes van de vele boeken over parapsychologie, astrologie, homeopathie, en de populariteit van krantenhoroscopen en meer van dat soort onzin. En van tv-programma’s als Het Zesde Zintuig enige tijd geleden op VTM en Astro TV op VT4 (België) en NET 5 (Nederland). Geld, daar draait het om. Een persoonlijke sessie bij een paragnost – waar je overigens niets wijzer van wordt – kost heel wat euro’s, en hoge kijkcijfers vertalen zich in hoge reclame-inkomsten.

Overigens blijft die hele para-handel echt niet beperkt tot onschuldig vermaak. Wanneer mensen een noodzakelijke medische behandeling laten vallen omdat een of andere kwakzalver hen ervan overtuigd heeft dat ze een (dure) alternatieve therapie moeten volgen, dan vallen er slachtoffers. En diezelfde charlatans deinzen er niet voor terug om er vooral de zwakkere slachtoffers uit te kiezen, zoals mensen die een rouwproces of een andere persoonlijke crisis doormaken.

Gili had het ook over Randi’s befaamde ‘one million dollar paranormal challenge’, een prijs van een miljoen dollar die is uitgeloofd voor de eerste persoon die een paranormaal fenomeen onder gecontroleerde omstandigheden kan aantonen. De prijs is na heel wat jaren nog steeds niet toegekend, omdat nog niemand in die opdracht is geslaagd. Kandidaten zijn er genoeg, maar ze hebben altijd wel een excuus waarom het niet lukt: hun ‘gidsen’ werkten vandaag niet mee, of er was te veel ‘negatieve energie’, of het wil niet lukken ‘op commando’, of de test was te moeilijk (hoewel zo’n test steeds op voorhand tot in de details samen met de betrokkene afgesproken en opgesteld wordt). Inderdaad: paranormale gaven of fenomenen zijn tot nu toe nooit wetenschappelijk bewezen. Let wel: dat betekent niet noodzakelijk dat ze niet bestaan. De initiatiefnemers van de million dollar challenge zouden eigenlijk niets liever willen dan dat een paranormaal fenomeen onder wetenschappelijk gecontroleerde omstandigheden zwart op wit aangetoond kan worden. Alleen is dat tot nu toe dus nog nooit gebeurd.

Gili is vooral het laatste jaar erg populair geworden met zijn vele optredens in tv-programma’s en zijn zaalshow waarmee hij door het ganse land trekt. Hij is een uitstekend entertainer en profileert zichzelf als mentalist: iemand die de illusie wekt over een zesde zintuig te beschikken, maar die er – in tegenstelling tot de ‘paranormalen’ – heel duidelijk over is dat hij niet over buitengewone gaven beschikt en enkel zijn vijf gewone zintuigen gebruikt. Net zoals je bij een goochelaar ook weet dat hij alleen maar illusies creëert, en niet echt kan ‘toveren’.

Het boek Iedereen paranormaal is bedoeld voor een zeer ruim lezerspubliek. Dus zeker niet alleen voor de sceptici die hun overtuigingen bevestigd willen zien, niet alleen voor jan modaal die nu wel eens wil weten hoe het eigenlijk met al die paranormale toestanden zit, maar even goed voor wie zelf denkt over een paranormale gave te beschikken of voor wie er geen heeft maar er wel rotsvast in gelooft.

Op de voorstelling van het boek in Brugge gisteravond waren er jammer genoeg nog maar twee exemplaren van het boek ter beschikking – het eerste exemplaar voor Gili zelf en het tweede voor zijn zus –, maar mijn exemplaar is alvast besteld. Ik wil het zeker door Gili laten signeren, want het zal je ondertussen al duidelijk zijn dat Gili mij tot zijn groeiende schare toegewijde fans mag rekenen.

www.facebook.com/pages/Gili/17954567940
www.gili.be
www.randi.org/site/index.php/1m-challenge.html
www.youtube.com/GiliComedy

SKEPP en Randi

Gisteren kwam SKEPP (de Studiekring voor de Kritische Evaluatie van Pseudowetenschap en het Paranormale) in het nieuws naar aanleiding van de uitreiking van twee jaarlijkse prijzen. De eerste prijs, de ‘Zesde Vijs’, gaat naar iemand die zich verdienstelijk heeft gemaakt voor het verspreiden van objectieve kennis inzake pseudowetenschap en het paranormale. Dit jaar was de prijs voor een journalist die een tv-documentaire gemaakt heeft over graancirkels in België. Het programma laat zien dat die graancirkels gewoon mensenwerk zijn en absoluut niets te maken hebben met landing van buitenaardse ruimtetuigen of onbegrepen weerfenomenen.

De tweede prijs, de ‘Skeptische Put’ is een spotprijs en gaat naar iemand die het in het voorbije jaar wat te bont gemaakt heeft. De twijfelachtige eer ging deze keer naar de uitvinder van de E-Waves Phone Chip, die zogezegd de schadelijke gsm-straling moest tegengaan. Het ding werd een tijdje geleden door Omega Pharma op de markt gebracht maar enkele dagen later alweer uit de rekken gehaald omdat het bedrijf ondertussen, na heel wat kritiek van vooraanstaande wetenschappers, moest toegeven dat het ding absoluut niet het geclaimde effect had.

SKEPP wil het kritisch en skeptisch denken promoten en een tegengewicht bieden voor de vele pseudowetenschappelijke en paranormale nonsens waarmee we vandaag de dag bijna voortdurend bestookt worden. Veel te weinig mensen gebruiken hun gezond verstand en velen laten zich maar al te graag misleiden door zogenaamde waarzeggers, helderzienden, astrologen en andere kwakzalvers, die daar flink aan verdienen. Het is een heuse business geworden. Televisieprogramma’s als Het Zesde Zintuig (op VTM) of De nieuwe Uri Geller (op SBS6) zijn erg populair.

Ik vraag me af hoeveel van de kijkers eigenlijk zouden weten dat Uri Geller, die beweerde met de kracht van zijn gedachten lepeltjes te kunnen buigen, al meer dan 30 jaar geleden door James Randi ontmaskerd werd als een ordinaire bedrieger die gewoon wat goocheltrucs uithaalde. Ik weet dus niet of de 12-jarige Yelle Minne, die onlangs de titel van ‘nieuwe Uri Geller’ won, daar wel zo blij mee moet zijn... OK, Yelle weet beslist het publiek te entertainen, maar paranormaal begaafd? No way!

James Randi is zelf een uitstekend goochelaar en doorziet daardoor vrij snel de trucs waarvan bedriegers en fraudeurs zich bedienen. Hij werd de bezieler van de wereldwijde sceptische beweging, die langzaam maar zeker meer aanhangers wint.

www.skepp.be
www.skepsis.nl