40 jaar Volkssterrenwacht Beisbroek

Ik kan me nog exact het moment voor de geest halen dat ik in de krant – ja, veertig jaar geleden hadden we nog een papieren gazet – las dat er in Brugge een volkssterrenwacht was opgericht: Volkssterrenwacht Beisbroek. Er stond een foto bij van een groot landhuis met een toren ernaast met een tot de verbeelding sprekende koepel. Ik was erg in mijn nopjes met dat goede nieuws, want Brugge was niet zo heel ver van Knokke-Heist, waar ik toen nog woonde.

Ondertussen mag de vereniging Volkssterrenwacht Beisbroek mij al bijna twintig jaar tot haar trouwe leden rekenen, en ik volg er elk jaar een aantal cursussen over ruimtevaart, sterrenkunde en aanverwante wetenschappen. Meer dan twintig jaar geleden kwam ik ook af en toe in Beisbroek, maar ik werd pas lid van de vereniging in 2005.

Afgelopen weekend werd de veertigste verjaardag uitgebreid gevierd met een feestelijke zitting. In zijn welkomstwoord gaf voorzitter Jan Vandenbruane een overzicht van veertig jaar Volkssterrenwacht Beisbroek, inmiddels ook al meer dan tien jaar gekend als Cozmix, want eind 2012 kreeg het bezoekerscentrum een nieuwe naam.

In een interview met twee stichtende leden, Herman Ghyoot en Claude Doom, kregen we sappige verhalen te horen uit de begintijd van de sterrenwacht. Ze vertelden honderduit over de onderhandelingen met het toenmalige gemeentebestuur van Sint-Michiels, de aankoop en de renovatie van het landhuis, de bouw van de toren met de koepel, de aankoop en de installatie van het planetarium, en de vele problemen die uiteindelijk allemaal overwonnen werden. Ter illustratie van hun verhalen werden enkele filmfragmenten uit de oude doos vertoond, zodat we ons een goed beeld konden vormen van hoe het er veertig jaar geleden aan toe was gegaan.

Ondertussen was ook de burgemeester gearriveerd. die op zijn beurt de aanwezigen toesprak en vol lof was over de jarenlange inzet van de vereniging en haar enthousiaste medewerkers.

Het volgende programmaonderdeel was de première van een gloednieuwe planetariumvoorstelling: Tussen de sterren, een eigen productie van Cozmix. De planetariumvoorstellingen – op het koepelplafond geprojecteerd door de enkele jaren geleden volledig vernieuwde fulldomeprojectoren – zijn doorgaans buitenlandse producties die aangekocht en van een Vlaamse commentaarstem voorzien worden. Deze Terug naar de sterren werd echter helemaal in eigen huis geproduceerd. Er zitten dan ook beelden in van het gebouw van de Brugse sterrenwacht en van Brugge. Op deze voorstelling mogen de makers terecht trots zijn!

De namiddag werd afgesloten met een uitgebreide en geslaagde receptie, met zowel alcoholvrije als alcoholhoudende drankjes en vooral héél veel bijzonder lekkere hapjes!

Over de onstaansgeschiedenis van de Brugse volkssterrenwacht kun je meer lezen op deze pagina op de website van Cozmix.

Tijdens de herfstvakantie is er elke dag iets te beleven in Cozmix, voor jong en oud!

www.cozmix.be
www.cozmix.be/nl/herfstvakantie-cozmix

Polaris Dawn

Nog geen drie jaar geleden werd Inspiration4 de eerste private orbitale ruimtevlucht. Daar heb ik toen ook een artikeltje over geschreven. Jared Isaacman, een rijke Amerikaanse ondernemer (tevens ervaren straaljagerpiloot) charterde een ruimtevlucht bij SpaceX en maakte samen met drie medereizigers een inspirerende meerdaagse trip in een baan om de Aarde.

Dat reisje was een groot succes en Isaacman had nog wat geld over, dus hij boekte al snel daarna opnieuw een vlucht bij SpaceX. Na wat uitstel werd de raket 10 september 2024 gelanceerd. Net zoals vorige keer bestond de bemanning uit twee vrouwen en twee mannen. De vlucht was alvast goed voor enkele records. Zo hebben de astronauten een hoogte van 1.400 km boven het aardoppervlak bereikt (ter vergelijking: het Internationaal ruimtestation ISS draait zijn baantjes op amper 400 km hoogte). Alleen de Apollo-astronauten die naar de maan reisden, waren ooit verder van onze planeet verwijderd. Het is de eerste keer dat een Dragon-capsule een dergelijke hoogte bereikt.

Het was ook de eerste keer dat private astronauten (niet in dienst van de NASA, de ESA of andere ruimtevaartorganisaties) een ruimtewandeling hebben gemaakt. Twee van de vier astronauten, Jarid Isaacman en Sarah Gillis, hebben zich elk om beurt een tijdje buiten de ruimtecapsule gewaagd (maar bleven er wel de hele tijd fysiek mee verbonden).

Hoewel dat voor die twee ongetwijfeld een fantastische ervaring betekende, was dat niet alleen maar om van het mooie uitzicht te genieten. Neen, de bedoeling van de hele operatie was om voor het eerst de gloednieuwe SpaceX-ruimtepakken te testen, die er overigens veel eleganter uitzien dan de lompe NASA-pakken.

In tegenstelling tot het ISS beschikt de Dragon-capsule niet over een luchtsluis. Dat betekent dat de volledige capsule eerst luchtledig gezogen wordt alvorens het luik open kan. Alle vier de astronauten zijn dan dus volledig op hun ruimtepakken aangewezen.

Het mag dan wel om een private ruimtevlucht gaan, je mag de ruimtereizigers beslist niet omschrijven als ‘ruimtetoeristen’. Er stonden maar liefst 36 verschillende experimenten van 31 partnerinstituten over de hele wereld op de agenda, voornamelijk met betrekking tot het effect van ruimtevluchten op het menselijk lichaam. Door de grote hoogte passeert het ruimtetuig ook door een deel van de Van Allen-stralingsgordels. Die straling is niet ongevaarlijk, maar de astronauten werden er maar gedurende korte tijd aan blootgesteld. De capsule brengt het grootste deel van de tijd immers in een lagere baan door, waar de astronauten beter beschermd zijn tegen straling uit de ruimte.

In onderstaande muziekvideo zie je Sarah Gillis viool spelen aan boord van de ruimtecapsule, terwijl verschillende orkesten verspreid over de hele wereld mee musiceren. Het is toevallig één van mijn favoriete muziekstukken: Rey’s Theme van John Williams, uit de soundtrack van Star Wars: Episode VII – The Force Awakens. Dit is officieel het eerste vioolstuk dat in de ruimte wordt gespeeld, maar vóór Gillis waren er uiteraard al andere muzikale astronauten. De bekendste is wellicht de Canadees Chris Hadfield, die zijn gitaar meenam aan boord van het ISS en er Space Oddity van David Bowie vertolkte. Ook die muziekvideo kun je bekijken op YouTube.

Polaris Dawn is de eerste van drie vluchten in het Polaris-programma. Ja, Isaacman heeft duidelijk de smaak te pakken. De volgende vlucht, opnieuw met een Crew Dragon-capsule, wordt momenteel voorbereid. Over enkele jaren moet het sluitstuk een bemande vlucht met Starship worden, het ambitieuze ruimtetuig van SpaceX, dat uiteindelijk mensen naar de maan en later naar Mars moet brengen. Maar neem het van mij aan: dat zal ongetwijfeld weer met de nodige vertragingen gepaard gaan. Het volledig met privégeld gefinancierde Polaris-programma heeft tot doel nieuwe technologie te testen die van belang is voor de bemande ruimtevaart, om zo de menselijke aanwezigheid in de ruimte een flinke boost te geven.

Tot slot nog dit weetje: tijdens de vlucht van Polaris Dawn werd ook nog het record gebroken van het grootste aantal mensen die tegelijkertijd in een baan om de aarde waren. Op 11 september 2024 waren er voor het eerst 19 astronauten tegelijkertijd in de ruimte: zes astronauten en drie kosmonauten aan boord van het ISS, drie in een Soyuz-capsule op weg naar het ISS, drie taikonauten in het Chinese ruimtestation Tiangong, en de vier Polaris-astronauten in hun Dragon-capsule. Het oude record, 17, dateerde van vorig jaar.

polarisprogram.com/dawn
www.youtube.com/watch?v=lD1ixTr4JWY
www.youtube.com/watch?v=pDyl6I6ESSw

ESA open dag 2024

Zoals gewoonlijk was er tijdens het eerste weekend van oktober weer open dag bij ESTEC in Noordwijk. ESTEC is het European Space Research and Technology Centre van de ESA, de Europese ruimtevaartorganisatie. Dit jaar waren er maar liefst zeven astronauten te gast: behalve gastheer André Kuipers, die natuurlijk ieder jaar van de partij is, nog drie andere ESA-astronauten (de Deen Andreas Mogensen, de Brit John McFall en de Duitser Thomas Reiter) en drie Amerikaanse NASA-astronauten (Anna Fisher, Jerry Ross en Bill McArthur). Behalve de astronauten was er nóg een special guest: niemand minder dan Steven Strait, acteur en producer van de bijzonder knap gemaakte sciencefictionserie The Expanse, die je op Amazon Prime kunt streamen. The Expanse verdient alle lof voor het zo realistisch mogelijk in beeld brengen van hoe het is om in de ruimte te leven en te werken.

Net als vorige keer had ik afgesproken met mijn twee Nederlandse scifi- en space-buddy’s Annette en Detlef. Ook Jan en Jan uit Denemarken zouden de verdere dag met ons optrekken. Eén Jan had ik eerder dit jaar ook al op FedCon ontmoet. Ook FedCon-bezoekers Marcus en Fiona uit Duitsland waren van de partij. De dag verliep ongeveer zoals de vorige keren, maar het is toch altijd weer anders en iedere keer weer even interessant. We zijn mooi op tijd voor de korte openingsceremonie bij de ingang, waarbij ESA-directeur-generaal Josef Aschbacher, ESTEC-baas Dietmar Pilz en Nederlands astronaut André Kuipers het publiek verwelkomen en ons de speciale gasten voorstellen. Op weg naar het Aldo van Eyck-gebouw, waar we heel wat infostands en modellen van recente ESA-ruimtemissies vinden, ontmoeten we enkele storm troopers, scout troopers, Darth Vader en een paar Jawa’s.

Het Aldo van Eyck-gebouw (vernoemd naar zijn architect) is via een lange gang (de ‘hoofdgang’) verbonden met The Mall en het Testcentrum. In de gang weer heel wat stands, waar enthousiaste medewerkers het publiek informeren over allerlei wetenschappelijke onderwerpen en demonstraties geven van stukjes ruimtevaarttechnologie, van fotosynthese en aardmagnetisme tot aerothermodynamica en voortstuwingssystemen. In het Testcentrum, de grootste in zijn soort in Europa, zijn er allerlei faciliteiten om satellieten uitgebreid te testen alvorens ze (elders) op de raket worden gemonteerd en de ruimte in worden gelanceerd. Zo is er een grote trilplaat die de enorme trillingen moet simuleren die bij een lancering optreden, een akoestische kamer en een ruimtesimulatiekamer, die (bijna) vacuüm gezogen kan worden. In één van de ruimten ligt de gloednieuwe tweede trap van een Ariane 6-raket.

Even verderop staat het Erasmus Innovation Centre, met een tentoonstelling die een aantal opmerkelijke items omvat, zoals een capsule die de terugkeer door de dampkring heeft overleefd, een kopie van het Europese Columbus-laboratorium dat aan het ISS is bevestigd, grote, gedetailleerde modellen van raketten, een model van de ExoMars-rover, en nog veel meer. In de grote NL Space Tent is het erg druk. Er staan stands van Nederlandse bedrijven en instituten die een bijdrage leveren aan de ruimtevaart. En dan is er natuurlijk nog het Space Rocks-podium, waar de hele dag door panelgesprekken en presentaties te volgen zijn. We wonen er meerdere sessies bij: Space Station Command, met ESA-astronaut Andreas Mogensen en The Expanse-acteur Steven Strait, De wetenschap van The Expanse, ook met Strait, en Ruimtetaxi’s: Van Sojoez tot de Space Shuttle, met NASA-astronaut Bill McArthur en ESA-astronauten Thomas Reiter en John McFall.

De dag is veel te snel om. Volgend jaar weer, graag!

JVS/VVS-weekend en ESA open dag 2022

Het eerste weekend van oktober stond traditioneel weer helemaal in het teken van sterrenkunde en ruimtevaart. In Genk hield de JVS/VVS haar 36e JVS/VVS-weekend, dat net zoals vorig jaar ook via streaming gevolgd kon worden. Daar heb ik dankbaar gebruik van gemaakt. Op die manier kon ik op zaterdag alle presentaties online bijwonen zonder mij naar de andere kant van het land te moeten verplaatsen. Bijkomend voordeel: ik kon dan ook wat langer uitslapen. Dat was nodig, want zondag moest ik vroeg opstaan als ik op tijd in Noordwijk wou zijn. Daar vond voor de elfde keer de ESA open dag plaats bij ESTEC (European Space Research and Technology Centre), het grootste onderzoeks- en technologisch centrum van de Europese ruimtevaartorganisatie ESA. Die verplaatsing vond ik wél de moeite waard, want op de ESA open dag kun je niet alleen presentaties volgen, je kunt er ook een bezoek brengen aan de gebouwen en installaties van ESTEC, astronauten ontmoeten, kennis maken met onderzoekers en nog veel meer.

36e JVS/VVS-weekend

Maar daarover heb ik het straks. Eerst terug naar zaterdag. Het JVS/VVS-weekend vond plaats in de Limburgse Volkssterrenwacht Cosmodrome. Net als vorige edities stond er een evenwichtige mix van verschillende onderwerpen op het programma, gebracht door professionele astronomen én door jeugdige en al wat rijpere amateursterrenkundigen. Op zaterdag waren het met name twee jeugdige sprekers die bijzonder boeiende onderwerpen op een uitstekende manier wisten te brengen. In de voormiddag had Wout Goesaert, astronomiestudent aan de Universiteit van Leiden en voorzitter van JVS-Descartes in Limburg, het over zijn onderzoek naar kosmische magneetvelden in sterrenstelselclusters door middel van gepolariseerd radiolicht – een hele mondvol.

Na de lunch was het dan de beurt aan Daan Van Waesberghe, met een al even boeiend gebrachte lezing met als titel ‘Op zoek naar de stochastische gravitatiegolfachtergrond’. Daan won eerder dit jaar overigens de eerste prijs bij de Vlaamse Sterrenkunde Olympiade, een wedstrijd die sinds 2008 jaarlijks georganiseerd wordt door de JVS/VVS in samenwerking met de universiteiten van Leuven, Gent en Brussel en met de Nederlandse Sterrenkunde Olympiade.

Er stond ook een boekvoorstelling op het programma: ‘Nucleosynthese’, door professor Claude Doom. Het boek ontstond naar aanleiding van de gelijknamige cursus die de auteur in het voorjaar van 2021 gaf voor Volkssterrenwacht Beisbroek, en die ik met belangstelling gevolgd heb. Ik heb al meerdere cursussen van hem gevolgd, en hij weet als geen ander vaak complexe materie op een zeer bevattelijke en boeiende manier uit te leggen. De bijgaande powerpointpresentaties zijn ook altijd zeer duidelijk, verhelderend en mooi vormgegeven. Dit boek is ongetwijfeld een aanrader voor al wie nu eindelijk eens wil weten waar alle chemische elementen waaruit de wereld om ons heen is samengesteld, vandaan komen.

Professionele gastsprekers waren dr. Rik ter Horst met ‘Schmidt-Cassegrain-optiek, van groot naar klein’ en prof. dr. Huib Jan van Langevelde met ‘Inzoomen op superzware zwarte gaten met millimetertelescopen’, ook twee erg interessante lezingen.

De presentaties van zondag (met o.a. prof. dr. Christoffel Waelkens over de James Webb-telescoop) heb ik gemist omdat ik die dag bij ESTEC was, maar binnenkort worden alle presentaties van het weekend voor de deelnemers online beschikbaar gesteld, en dan hoop ik de gemiste lezingen alsnog te kunnen bekijken.

11e ESA open dag bij ESTEC

Het JVS/VVS-weekend mag dan bijzonder boeiend zijn, nóg interessanter is natuurlijk een bezoek aan ESTEC, waar de ESA open dag na twee digitale edities voor het eerst sinds 2019 weer fysiek kon plaatsvinden. Bij ESTEC worden ruimtemissies gepland en ontworpen en worden satellieten getest alvorens ze (elders) in de raket worden gestopt die hen naar de ruimte zal brengen. Als Europeanen mogen we best trots zijn op ESA. Onze Europese ruimtevaartorganisatie beschikt over het beste satellietnavigatiesysteem en de beste aardobservatiesatellieten ter wereld.

Bij de ingang ontmoette ik mijn Nederlandse space- en scifi-buddy’s Annette en Detlef, met wie ik de dag verder zou doorbrengen. Na de openingsceremonie begonnen we met een bezoek aan het hoofdgebouw, met heel wat stands over de lopende en geplande ESA-ruimtemissies: Solar Orbiter, BepiColombo, Juice, Cheops, ... Uiteraard ook aandacht voor de James Webb-ruimtetelescoop (een gezamenlijke missie van ESA, NASA en CSA). Aan elke stand waren posters, stickers en andere goodies te krijgen. Ook aandacht voor Careers at ESA: informatie voor jongeren (of iets minder jongeren) die ervan dromen om voor de ESA te gaan werken.

Het hoofdgebouw is via een lange, brede gang verbonden met het lab. Ook in die gang een aantal interessante standen, o.a. over Galileo (de Europese tegenhanger van GPS). In de aansluitende gang van het lab heel wat informatieve standen over zonnepanelen, reactiewielen, aardobservatie, geavanceerde materialen etc.

Even verderop kunnen we een werkende centrifuge bekijken: de Large Diameter Centrifuge. Hierin wordt verhoogde zwaartekracht gesimuleerd ten behoeve van wetenschappelijke experimenten. Het doet me denken aan een scène uit Moonraker, de James Bond-film waarin 007 met een spaceshuttle van het fictieve Drax Industries naar de ruimte reist (en bijna het loodje legt in een op hol geslagen centrifuge).

Het bezoek aan het Test Centre is een beetje teleurstellend. Hier kunnen we enkel een nieuwe cleanroom bezichtigen. In tegenstelling tot vorige keren is de rest van het Test Centre dit jaar verboden terrein voor bezoekers, omdat er toestellen opgesteld staan die top secret zijn! Bij mijn eerste bezoek, in 2018, heb ik in het Test Centre onder andere de indrukwekkende Hertz radio frequency test chamber kunnen aanschouwen, die een complete satelliet kan huisvesten. In die reusachtige kamer, waarvan de wanden bekleed zijn met materialen die radiogolven absorberen en op die manier de lege ruimte simuleren, worden grote antennesystemen of hele satellieten getest.

Tijdens de open dag kon het publiek kennismaken met twee ESA-astronauten: de Nederlander André Kuipers (vaste klant bij ESTEC) en de Duitser Matthias Maurer. Maurer vloog in november vorig jaar naar het ISS met de SpaceX Crew-3-vlucht, met een Crew Dragon-capsule van SpaceX, het commerciële ruimtevaartbedrijf van Elon Musk. Daarmee werd hij de 600e persoon in de ruimte. Tijdens zijn praatje vertelt hij over zijn verblijf in het ISS en zijn vlucht met de Crew Dragon.

Daarna volgen we twee hoogst interessante presentaties: een eerste over de James Webb-telescoop en een tweede over het Artemis-project, dat in de eerstkomende jaren weer mensen naar de maan moet brengen (maar ondertussen met wat vertraging te kampen heeft).

Na een bezoek aan het Erasmus-gebouw met maquettes en replica’s van ruimtetuigen (o.a. het Columbus Orbital Lab) en de grote NL Space Tent, waarin vooral de Nederlandse ruimtevaartactiviteiten in de verf gezet worden, komen we bij het podium van Space Rocks, een initiatief dat omschreven wordt als ‘a celebration of space exploration and the art, music, and culture it inspires’.

Een van de gasten was de Britse actrice Dominique Tipper, gekend van haar rol als Naomi Nagata in de alom geprezen scifi-serie The Expanse. Eerder op de dag was er al een gesprek geweest met Andy Saunders over zijn nieuwe fotoboek Apollo Remastered, met foto’s van de Apollo-missies. Jammer dat ik dat heb gemist, maar ik was wel op de hoogte van het verschijnen van dit nieuwe boek, dat binnenkort beslist een plaatsje in mijn boekenkast krijgt. Voor het boek werden nieuwe hogedefinitiescans van het originele filmmateriaal gemaakt en de beelden werden digitaal verbeterd tot een verbluffend gedetailleerd, contrastrijk en kleurrijk resultaat.

We waren wel nog op tijd voor Mark McCaughreans presentatie over de James Webb-ruimtetelescoop. Zoals we van Mark gewoon zijn – we hebben hem al vaak aan het werk gezien, zowel op eerdere edities van de ESA open dag als op FedCon, de scifi-conventie in Duitsland waar we ieder jaar naartoe gaan – was de presentatie weer tot in de puntjes verzorgd en bijzonder interessant en informatief.

Daarna waren er nog twee programmapunten: een panel met Andy Saunders en Matthias Maurer, en tenslotte ‘The Rhythm of Space’, waarin dj Lilly Palmer haar nieuwste project kwam voorstellen. Ik ben niet zo’n fan van dj’s en had dus nog nooit van Lilly Palmer gehoord, maar ze is blijkbaar wel bekend bij liefhebbers van het genre. Wat doet zo’n dj op de ESA open dag, vraag je je misschien af. Welnu, ze heeft een video mogen opnemen in de befaamde Hertz room, die het publiek deze keer niet mocht bezoeken. Het resultaat kun je zien op haar YouTube-kanaal. Ik heb een poging gedaan om er eens naar te luisteren. Het duurt maar liefst een uur en vijf minuten, maar gaat al snel vervelen wegens bijzonder monotoon en repetitief. Ik heb het dus niet helemaal uitgekeken. Maar de setting is natuurlijk wel uniek. Een video mogen opnemen in de Hertz room, wie zou daar niet voor tekenen?

www.amazon.nl/Apollo-Remastered
www.esa.int
www.esa.int/About_Us/ESTEC
www.esa.int/About_Us/ESTEC/Open_Day_2022
www.space-expo.nl
www.vvs.be
www.vvs.be/nucleosynthese
www.vvs.be/subsite/vlaamse-sterrenkunde-olympiade
youtu.be/r3YCGFKwBr8

Space – The Human Quest

Al sinds eind april loopt in Antwerp Expo de tentoonstelling Space – The Human Quest. Om een heleboel redenen was ik er nog niet eerder geraakt, maar afgelopen weekend heb ik de expo samen met mijn gezin eindelijk kunnen bezoeken. Het was even zoeken naar de ingang, want we konden Antwerp Expo niet binnen langs de gebruikelijke ingangen aan de Jan van Rijswijcklaan. We moesten via de ‘achteringang’ aan de Vogelzanglaan. Toch een beetje vreemd voor een groots opgezette tentoonstelling die wordt aangekondigd als ‘de grootste ruimtevaartexpo van Europa’.

Goed punt: er is een audiogids, in tegenstelling tot de vorige grote ruimtevaarttentoonstelling die we in 2015 bezochten in Brussels Expo: Gateway to Space. Nog een goed punt: er zijn aparte versies van de audiogids voor volwassenen en voor kinderen, zodat iedere bezoeker de uitleg krijgt op een aangepast niveau.

De tentoonstelling begint met een mooie videocompilatie die in enkele minuten tijd op drie videoschermen de geschiedenis van de (bemande) ruimtevaart samenvat, en zelfs een blik werpt op de plannen voor de nabije toekomst. Daarna kun je op eigen tempo doorheen de rest van de tentoonstelling wandelen en de uitleg beluisteren via de audiogids. Wie geen zin heeft in de audiogids, kan ook de wat beknoptere begeleidende teksten lezen.

Space – The Human Quest laat op 2.000 m² tal van historische objecten, modellen en replica’s van ruimtetuigen zien, voornamelijk van de NASA en de ESA. Enkele van die replica’s (her)kende ik van eerdere tentoonstellingen. Het horizontaal opgestelde model met de verschillende trappen van de Saturnus V-maanraket leek verdacht veel op het model dat ik in 2014 op de ruimtevaarttentoonstelling in Utrecht had gezien (A Human Adventure), en als ik me niet vergis was ook de replica op ware grootte van de neus van de spaceshuttle hetzelfde exemplaar dat in Utrecht opgesteld stond. In dat model kun je ontdekken hoe de cockpit van een spaceshuttle eruit ziet.

Maar de tentoonstelling in Antwerpen liet nog veel meer moois zien: een kopie van een Russische Vostok, een Mercury-capsule, een Gemini-capsule en een Apollo-capsule. Geen échte ruimtevaartuigen, maar allemaal kopies dus. Die geven een perfect beeld van hoe zo’n ruimtetuig eruit ziet, maar het is natuurlijk indrukwekkender om naast een échte Apollo-capsule te staan, die in de ruimte heeft gevlogen en de sporen van de terugkeer door de atmosfeer vertoont, zoals de Friendship 7 van John Glenn of de Columbia die de Apollo 11-astronauten naar de maan bracht, toestellen die ik in het National Air and Space Museum in Washington kon aanschouwen, of de Kitty Hawk, de commandomudule van Apollo 14, die ik in het Kennedy Space Center bezocht.

The Human Quest is een mooi opgezette tentoonstelling die heel wat boeiend materiaal laat zien. Na het eerste deel van de expo – de ‘space tunnel’ – kom je in een grote zaal waar een levensgrote replica van een maanlander staat opgesteld. Het blijft indrukwekkend om te zien hoe groot zo’n ding in het echt is. Thuis heb ik er een kleiner model van staan, drie jaar geleden zelf gebouwd met Lego. Meer dan een half leven geleden heb ik ook nog eens een Revell-model van de maanlander gebouwd, maar dat exemplaar heeft de tand des tijds niet overleefd. In de buurt van de maanlander staat ook een opengewerkt model van de maanlander-cockpit en een model van een Lunar Rover, de maanauto die de astronauten van de latere maanvluchten in staat stelde om een groter gebied rond hun lander te verkennen.

Maar de tentoonstelling bevat niet enkel kopies of schaalmodellen van ruimtetuigen, er zijn nog heel wat andere interessante dingen te zien, zoals historische foto’s en documenten, een mooie ruimtevaart-postzegelverzameling, een door zeven Apollo-astronauten gesigneerd exemplaar van Hergé’s Kuifje-album On a marché sur la Lune (Mannen op de Maan), een origineel Apollo 11-vluchtplan, verzekeringsenveloppes van Apollo-astronauten, artefacten die in de ruimte hebben meegevlogen, door de astronauten gesigneerde foto’s, etc.

De verzekeringsenveloppes waren enveloppes met ruimtevaart-postzegels en speciale Apollo-gerelateerde opdrukken, gesigneerd door de astronauten. Omdat de maanastronauten indertijd geen levensverzekering konden afsluiten – geen enkele verzekeringsmaatschappij durfde het risico nemen – hadden ze zelf een manier bedacht om hun gezin financieel veilig te stellen mochten ze hun ruimtevlucht niet overleven. Stel dat de astronauten tijdens hun maanreis omgekomen zouden zijn, dan zouden hun weduwes de enveloppes achteraf ongetwijfeld voor een aanzienlijk bedrag hebben kunnen verkopen.

Ook het beeldje Fallen Astronaut van Paul Van Hoeydonck krijgt de nodige aandacht. Van Hoeydoncks aluminium beeldje (8,5 cm groot) is tot nu toe het enige kunstwerk op een ander hemellichaam – en de kunstenaar is een Belg, daar mogen we toch wel een beetje trots op zijn. Een poosje geleden werd op Canvas nog een documentaire over het kunstwerk en zijn kunstenaar uitgezonden (helaas niet langer beschikbaar op VRT Max, ze hadden wellicht extra serverruimte nodig voor De Kampioenen en andere belangrijk archiefmateriaal).

Uiteraard worden ook de twee Belgische astronauten, Dirk Frimaut en Frank De Winne, in de picture geplaatst met foto’s, video’s, persoonlijke voorwerpen (o.a. Frimouts crew notebook) en ruimtepakken (Frimouts flight suit en De Winnes Russische drukpak). Dirk Frimout is ondertussen met pensioen, maar Frank De Winne is momenteel nog actief als hoofd van het opleidingscentrum voor ESA-astronauten in Keulen. Tijdens zijn tweede ruimtevlucht in 2009 werd De Winne de eerste Europese gezagvoerder van het internationaal ruimtestation.

De tentoonstelling heeft nog veel meer moois in petto. Je hebt nog tot 16 oktober de tijd om het zelf in Antwerpen te gaan ontdekken.

www.xpospace.be

JVS/VVS-weekend en ESA open dag 2021

Voor de tweede keer werd het jaarlijkse weekend van de Vereniging voor Sterrenkunde een hybride event, dat zowel ter plaatse in Oostende als via streaming gevolgd kon worden. Vorig jaar koos ik voor streaming om niet helemaal naar de andere kant van het land (Genk) te moeten rijden. Dit jaar was het veel dichter bij huis, maar om praktische redenen heb ik toch maar weer voor de streamingformule gekozen. Zoals gewoonlijk had ik immers weer een drukke agenda, waardoor ik het programma van de late zaterdagmiddag, de zaterdagavond en de late zondagmiddag sowieso niet ter plaatse zou kunnen bijwonen aangezien mijn aanwezigheid elders vereist was.

Op het JVS/VVS-weekend komt doorgaans een boeiende en afwisselende mix van JVS/VVS-leden en professionele sprekers aan bod, en is er zowel aandacht voor sterrenkunde als voor ruimtevaart. Bij de amateursterrenkundigen heb je eigenlijk twee grote groepen: enerzijds de mensen die vooral bezig zijn met waarnemen en fotograferen van allerlei interessante hemelobjecten, en anderzijds mensen die vooral belangstelling hebben voor de theoretische aspecten van astronomie en kosmologie. Die tweede groep (waartoe ik behoor) kan uiteraard niet zonder de eerste.

Voor mij waren op dag 1 dus vooral de presentaties van Thibault Brackenier (Primordiale zwarte gaten) en van de Poolse gastspreker Łukasz Wyrzykowski (How to find a black hole with gravitational microlensing) bijzonder interessant. Maar ook het geschiedkundige praatje van Jan Vandenbruaene (De 19de eeuwse Belgische pioniersfotograaf en amateurastronoom Adolphe Neyt), de ruimtevaartlezing van Koen Geukens (De lancering van de James Web Space Telescope – eindelijk!) en de presentatie van Peter Grognard (Een beknopte inleiding tot satellietnavigatie) wisten mij heel erg te boeien. De interessantste lezingen van dag 2 hoop ik later nog uitgesteld te kunnen bekijken, want op zondag wou ik toch echt wel overschakelen naar de livestream vanuit ESTEC, waar ik een keuze kon maken uit acht verschillende ‘rooms’. Weer moeilijk om te kiezen, maar ik heb toch voornamelijk vertoefd in room #8, waar ESA-wetenschappers en een ESA-astronaut (Alexander Gerst) aan het woord kwamen.

Dag 2, de zondag, viel immers zoals gewoonlijk jammer genoeg weer samen met de jaarlijkse open dag van ESA in ESTEC (Noordwijk), die ik natuurlijk óók graag wou bijwonen. Het is een jaarlijks terugkerend probleem: zowel het bijzonder interessante JVS/VVS-weekend als de minstens even interessante open dag bij ESTEC vinden doorgaans in hetzelfde eerste weekend van oktober plaats.

Net zoals vorig jaar was de ESA open dag voor het grote publiek enkel bij te wonen via een virtueel event, op zondagnamiddag. Dit jaar ontvingen ze bij ESTEC echter wel een kleinere groep mensen met een beperking (en hun begeleiders) ter plaatse. Zij konden op zaterdag al een rondleiding volgen, ESA-medewerkers ontmoeten en een presentatie van astronaut André Kuipers bijwonen.

De JVS, de jongerenafdeling van de VVS, werd opgericht in het najaar van 1971. De retrospectieve over 50 jaar JVS (Jeugdvereniging voor Sterrenkunde) en de feestelijke receptie heb ik helaas moeten missen, maar ik hoop in elk geval de retrospectieve later nog online te kunnen bekijken. Voor de receptie moest je echt wel ter plaatse zijn, want hapjes en drankjes kunnen tot nader order nog altijd niet via streaming geserveerd worden. Maar geen nood, ik had die avond gelukkig een andere receptie én een lekker etentje op onze jaarlijkse familiebijeenkomst (die vorig jaar om gekende redenen niet kon plaatsvinden).

Een ander programmaonderdeel waar ik door mijn virtuele aanwezigheid niet aan heb kunnen deelnemen, was het VVS-bezoek aan Astropolis in Oostende op zondagochtend, dat dit weekend voor het eerst zijn deuren opende voor het publiek. Maar geen nood, ik zal Astropolis binnenkort beslist eens op eigen houtje bezoeken.

Ik zie ernaar uit om volgend jaar hopelijk weer deze evenementen ter plaatse te kunnen bijwonen. De datum voor het volgende JVS/VVS-weekend is al bekend, die voor de volgende ESA open dag nog niet. Als ze in hetzelfde weekend vallen, zal ik weer een hartverscheurende keuze moeten maken.

astropolis.be
www.esa.int/About_Us/ESTEC
www.vvs.be

Inspiration4: eerste private orbitale ruimtevlucht

Op Netflix loopt momenteel de documentaire-reeks Countdown: Inspiration4 Mission to Space. De serie brengt het verhaal van de allereerste volledig private orbitale ruimtevlucht. Aan boord van de Crew Dragon-capsule Resilience zullen vier burgers (geen enkele professionele astronaut) een ruimtevlucht van drie dagen maken. Een van hen is miljardair Jared Isaacman. Hij charterde de vlucht bij SpaceX, bekostigt heel de missie en recruteerde drie medereizigers, die vorig jaar nog geen flauw idee hadden dat ze dit jaar een ruimtevlucht zouden maken.

Jared Isaacman is een succesvol Amerikaans ondernemer en straaljagerpiloot. Hij is de gezagvoerder en de leider van het team. Hij maakte meermaals een vlucht rond de wereld en zamelde daarmee geld in voor de Make-a-Wish Foundation. Ook aan de Inspiration4-missie is een fundraisingcampagne gekoppeld, deze keer voor het St. Jude Children’s Research Hospital in Memphis, een ziekenhuis dat gespecializeerd is in de behandeling van leukemie en andere vormen van kanker bij kinderen. Iedereen die doneerde, maakte een kans om mee de ruimte in te gaan.

De drie overige ruimtereizigers zijn Sian Proctor, Hayley Arcenaux en Chris Sembroski.

Proctor is een professor geologie die er al heel haar leven van droomt om de ruimte in te gaan. Haar vader werkte voor de NASA ten tijde van Apollo 11, de eerste bemande maanvlucht. Hij kreeg toen van Neil Armstrong een handtekening, die gekoesterd en ingekaderd werd. Straks neemt Proctor de handtekenning mee op haar ruimtevlucht. Sian Proctor wordt de vierde Afro-Amerikaanse vrouw die naar de ruimte gaat.

Hayley Arcenaux is 29, de jongste van het team en straks de jongste Amerikaanse astronaute ooit. Ze werkt als zorgverlener bij het St. Jude Children’s Research Hospital, waar ze als kind zelf behandeld werd voor botkanker. Ze wordt ook de eerste mens in de ruimte met een prothese, waardoor meteen komaf gemaakt wordt met het idee dat je super gezond moet zijn om astronaut te worden.

Het vierde bemanningslid is Chris Sembroski, een ingenieur en veteraan bij de luchtmacht, die al heel zijn leven geïnteresseerd is in sterrenkunde en ruimtevaart. Hij won zijn ticket voor Inspiration4 als donateur voor Isaacmans fundraisingcampagne voor St. Jude.

De bemanning heeft bijna een half jaar getraind voor deze vlucht en is er helemaal klaar voor. De besturing van het ruimtetuig is grotendeels geautomatiseerd, maar ze moeten kunnen ingrijpen als dat nodig is. In tegenstelling met de andere commerciële vluchten van eerder dit jaar – Richard Branson met Virgin Galactic en Jeff Bezos met Blue Origin – gaat het deze keer om een orbitale vlucht. Dat betekent dat het ruimtetuig in een baan om de Aarde komt, wat niet het geval was met de suborbitale ‘ruimtesprongetjes’ van Branson en Bezos, die amper buiten de atmosfeer kwamen. Nog een groot verschil is dat die twee eerdere vluchten amper enkele minuten duurden; Inspiration4 blijft daarentegen drie dagen lang in de ruimte.

De capsule waarmee ze vliegen, de Crew Dragon, heeft zijn sporen al verdiend en heeft al meermaals astronauten naar het ISS gebracht (het International Space Station), net als de raket, de Falcon 9. Inspiration4 zal echter niet koppelen met het ISS maar gaat naar een nog hogere baan op zo’n 575 km hoogte. Ter vergelijking: het ISS zit op 420 km hoogte, de Hubble Space Telescope op 540 km. Eerder dit jaar bereikte Branson een hoogte van amper 86 km en Bezos ging 107 km hoog. Er is geen precies punt waar de aardatmosfeer ophoudt en de ruimte begint, de twee lopen geleidelijk in elkaar over. Maar internationaal wordt aanvaard dat de ruimte begint op 100 km hoogte, de zogenaamde Kármánlijn.

Omdat de Resilience niet zal koppelen met het ISS, werd de docking port voor deze vlucht vervangen door een glazen koepel, waardoor de astronauten zullen kunnen genieten van een panoramisch uitzicht.

Als alles goed gaat, wordt Inspiration4 gelanceerd in de nacht van 15 op 16 september vanaf het historische lanceercomplex 39 op Kennedy Space Center (waar ook alle Apollo- en Space Shuttle-lanceringen plaatsvonden) en staan de kersverse astronauten drie of vier dagen later hopelijk weer veilig aan de grond.

inspiration4.com
www.makeawish.be
www.stjude.org
www.netflix.com/title/81441273

Sci-Fi Ball Lockdown Edition en Planetfest ’21

Een voordeel van de coronapandemie is dat er tegenwoordig heel veel online events gehouden worden. Op die manier heb ik al een aantal evenementen kunnen volgen waar ik anders niet bij geweest zou zijn. Afgelopen weekend was het weer erg druk. Zaterdag was er Sci-Fi Ball, een Engelse sci-fi-con die normaal gezien het hele weekend in Southampton had moeten plaatsvinden. De geplande editie voor 2021 werd afgelast en vervangen door een online ‘Lockdown Edition’, waarbij de hele dag hoogtepunten uit voorbije Sci-Fi Balls en twee kortfilms gestreamd werden. Ik was nog nooit naar Sci-Fi Ball geweest, maar ik heb nu sinds zaterdag een goed idee van hoe het er op die con aan toegaat, en ik vond het erg leuk om de panels van acteurs en actrices als Zienia Merton (Sandra Benes in Space: 1999), Peter Jurassik en Stephen Furst (Londo Mollari en Vir Cotto in Babylon 5), Richard Biggs (Stephen Franklin in Babylon 5), René Auberjonois (Odo in Star Trek: Deep Space Nine) en Nichelle Nichols (Nyota Uhura in Star Trek) te zien.

Diezelfde avond ging een ander tweedaags evenement van start: Planetfest ’21. Planetfest is de jaarlijkse conferentie van The Planetary Society, een internationale niet-gouvernementele non-profitorganisatie voor de promotie van wetenschappelijk onderzoek op het gebied van ruimtevaart en astronomie.

Van sciencefiction naar sciencefact! Planetfest ’21 stond voornamelijk in het teken van Mars, en dat is natuurlijk niet toevallig. Gedurende de voorbije dagen zijn al twee ruimtetuigen bij de planeet Mars aangekomen: Hope, een orbiter gelanceerd door de Verenigde Arabische Emiraten, en Tianwen-1, een orbiter + lander + rover van China. De Tianwen-1 is sedert 10 februari in een baan om Mars. Later dit jaar, in mei, zou de lander met rover naar het Marsoppervlak moeten afdalen.

Aanstaande donderdag, 18 februari, arriveert het Amerikaanse Mars 2020-ruimtetuig bij de rode planeet. Die dag zal een grote rover, die de naam Perseverance heeft meegekregen, met een ‘sky crane’ zachtjes aan de grond worden gezet. De sky crane-techniek werd in augustus 2012 voor het eerst met succes toegepast voor de Curiosity-rover.

Deze missie heeft heel wat nieuwigheden in petto. Voor het eerst zullen monsters van de Marsbodem genomen worden, die door een latere missie opgepikt zullen worden en terug naar de Aarde zullen worden gebracht – dat is althans de bedoeling. Ook voor het eerst is er een kleine drone aan boord van de rover, een mini-helikopter genaamd Ingenuity. Voorlopig gaat het om een testmodel dat in de buurt van de rover zal blijven, maar later plant de NASA grotere modellen die autonoom de planeet zullen kunnen verkennen. Er is ook een microfoon aan boord van de rover, die voor het eerst geluiden op Mars zal registreren.

Planetfest ’21 bood een interessant en gevarieerd programma, met tal van prominente sprekers als Bill Nye, Hakeem Oluseyi, Phil Plait, Katie Mack, Bruce Betts, Rob Manning, en vele anderen. De conferentie opende zaterdagavond met de première van Sailing The Light, een documentaire die het verhaal vertelt van de succesvolle Lightsail-2-missie, die moest aantonen dat een gecontroleerde ruimtevlucht met een zonnezeil of lichtzeil mogelijk was. Lightsail is een lowbudget-missie, bekostigd door The Planetary Society zelf. Zoals op aarde een zeilschip voortgestuwd wordt door de druk van de wind, wordt in de ruimte een zonnezeil voortgestuwd door de druk van het zonlicht.

Op 18 februari komt er nog een vervolg aan Planetfest, met de Mars Perseverance Rover Landing Watch Party. Dan zal iedere zichzelf respecterende ruimtevaartfanaat in spanning voor het computer- of tv-scherm zitten, want dan kijken we allemaal samen naar de landing van Perseverance. Het wordt ontzettend spannend, want een gevaarte van meer dan duizend kilogram heelhuids op het oppervlak van Mars zetten is echt niet makkelijk. Het hele proces, vanaf het moment dat het ruimtetuig de Marsatmosfeer binnenkomt tot het ogenblik dat de rover veilig aan de grond staat, duurt zowat zeven minuten en wordt in het Engels onheilspellend ‘seven minutes of terror’ genoemd.

Eerst moet het tuig zo veel mogelijk snelheid verliezen door af te remmen op de atmosfeer, waarbij het beschermd wordt door een hitteschild. Via kleine stuurraketjes wordt het traject nog bijgestuurd. De snelheid is nog steeds supersonisch wanneer de enorme parachute opengaat. Even later wordt het hitteschild afgeworpen. Tijdens deze fase van de afdaling maakt het toestel foto’s van het oppervlak, die vergeleken worden met een kaart in de boordcomputer, zodat het precies weet waar het is en zodat eventuele obstakels nog kunnen worden vermeden door bij te sturen. Wat later wordt ook de parachute afgeworpen en komt de sky crane met de rover los van het beschermende omhulsel. De sky crane beschikt over retroraketten, die het toestel verder afremmen. Ter bestemming aangekomen wordt de rover zachtjes aan kabels neergelaten voor een superzachte landing, waarna de sky crane wegvliegt en even verderop neervalt. Onderstaand YouTube-filmpje laat zien hoe het allemaal in zijn werk zal gaan. Of het ook zonder kleerscheuren lukt, weten we donderdagavond rond een uur of tien.

scifiball.com
mars.nasa.gov/mars2020/timeline/landing
www.planetary.org/planetfest21
www.planetary.org/watchparty

Mars Society Virtual Convention 2020

Vier dagen lang, van 15 tot en met 18 oktober 2020, vond het 23e congres van de Mars Society plaats. Op dat congres komen traditioneel heel wat wetenschappers en ingenieurs samen die van ver of nabij iets te maken hebben met ruimtemissies naar de planeet Mars. Door de coronacrisis (ja, daar gaan we weer) kon dat congres dit jaar niet op de gebruikelijke manier georganiseerd worden. Maar daar lieten de organisatoren zich niet door tegenhouden. Het evenement werd omgevormd tot de eerste Mars Society Virtual Convention en was bovendien volledig gratis te volgen door iedereen die dat wou.

Mooi zo, dacht ik. Dit is mijn kans! Je kon op voorhand registreren en kon daarna inloggen op een website met alle nodige informatie: het overvolle programma, een lijst met de deelnemers, een lijst met de sprekers, met bij iedere spreker een korte biografie en een overzicht van hun presentaties, en zoom-links voor het bijwonen van de sessies.

Zoals bij elk groot congres waren er enkele plenaire sessies, aangevuld met verscheidene ‘tracks’: een reeks van presentaties rond eenzelfde thema. Die tracks liepen vaak gelijktijdig, dus je moest keuzes maken. Als je alles in real time wilde volgen, tenminste, en vragen wilde kunnen stellen via de Q&A. Het mooie van zo’n virtueel congres is, dat alle sessies opgenomen worden en indien gewenst uitgesteld bekeken kunnen worden.

Dat laatste kwam mij goed uit, want heel wat interessante sessies met Amerikaanse sprekers vonden midden in de nacht plaats, op een moment dat ik doorgaans in een diepe slaap verzonken ben. De ‘morning sessions’ – het was toen voormiddag aan de Amerikaanse westkust – vonden plaats wanneer het in Europa avond was, en de ‘evening sessions’ waren bijgevolg midden in de nacht. Geen nood echter: die kon ik ’s anderendaags bekijken op een moment dat het mij uitkwam.

Op de 2020 Mars Society Virtual Convention waren enkele bijzonder vermaarde sprekers te gast, zoals Robert Zubrin (oprichter van de Mars Society), Jim Bridenstine (grote baas van NASA), Michael Griffin (voormalig NASA-administrator), Chris McKay (planetoloog), Alan Stern (principal investigator van de succesvolle New Horizons-missie naar Pluto) en niemand minder dan Elon Musk (oprichter en CEO van SpaceX). Dat zijn maar enkele namen van de in totaal zo’n 150 sprekers!

Ik heb natuurlijk niet ál die presentaties gevolgd, maar wel die van de hierboven genoemde sprekers, aangevuld met nog tal van andere wetenschappers die kwamen vertellen over hun experimenten aan boord van Mars-landers, Mars-rovers en Mars-orbiters, en het panel rond de zoektocht naar leven op Mars (met Robert Zubrin, Chris McKay, Carol Stoker, Reut Abramovich en Nicole Willett). Bijzonder interessant allemaal.

Elon Musk stond aanvankelijk niet op de sprekerslijst, maar werd tijdens de openingssessie aangekondigd door Zubrin. Dat lokte bij heel wat toehoorders groot enthousiasme uit, want Musk is dezer dagen een ware held in de ruimtevaart. Op enkele jaren tijd bereikte hij uit het niets wat de NASA vandaag de dag nog altijd niet voor elkaar heeft: veel goedkopere, want herbruikbare raketten lanceren. Niet zo lang geleden kwam SpaceX nog uitgebreid in het nieuws met de eerste bemande commerciële ruimtevlucht naar het ISS. En Musk heeft nog meer grootse plannen. Over vier jaar wil hij zijn Starship op Mars laten landen!

Er is bijzonder veel te vertellen over Mars. De huidige missies leveren knap werk, en op dit eigenste ogenblik er zijn enkele nieuwe, veelbelovende ruimtetuigen onderweg naar de rode planeet. Eén daarvan is de Mars 2020-missie van de NASA, die de nieuwe Mars-rover Perseverance aan de grond zal zetten. Die rover heeft ook kleine helikopter aan boord. Ja, je leest het goed: als alles goed gaat, vliegt er over enige tijd een onbemande helikopter rond op mars. Dat toestel heeft de naam Ingenuity meegekregen, en ook daarover was er natuurlijk een afzonderlijke presentatie. Ik hoop heel erg dat het gaat lukken en ben ontzettend benieuwd naar wat die missie zal opleveren. Perseverance is de eerste Marsmissie sedert de Viking-landers uit de jaren 70 die actief naar tekenen van leven gaat zoeken en bevat ook een fabriekje dat zuurstof zal maken uit de Marsatmosfeer. Dat laatste zal van pas komen bij latere bemande missies naar onze buurplaneet. De landing zal plaatsvinden op 18 februari volgend jaar in de krater Jezero, een geologisch interessant gebied waarvan zo goed als zeker is dat het ooit een meer is geweest.

De meeste presentaties zijn ondertussen te vinden op het YouTube-kanaal van The Mars Society, en de rest volgt in de komende dagen. Deze eerste virtuele editie was alvast een gigantisch succes. Op de laatste dag van het congres werd aangekondigd dat zich meer dan 10.000 deelnemers hadden geregistreerd. Het praatje van Elon Musk werd door meer dan 8.000 mensen tegelijkertijd in real time gevolgd (en vele anderen zullen de video wellicht nog op een later tijdstip bekijken). Dit virtuele congres was prima georganiseerd, en technisch gezien viel er weinig op aan te merken. Van zodra ik inlogde op de website, merkte ik dat alles er heel professioneel uitzag, en tijdens de Zoom-sessies heb ik geen technische problemen ondervonden. Ik kan alleen maar hopen dat de organisatoren ook ná de coronacrisis de mogelijkheid zullen blijven bieden om dit jaarlijkse evenement online te kunnen volgen, want ik vond het een bijzonder leerrijke ervaring.

mars.nasa.gov/mars2020
www.marssociety.org
www.youtube.com/c/TheMarsSociety

The Right Stuff

The Right Stuff is de titel van een film uit 1983. Het was een van de eerste dvd’s in mijn verzameling van films die iets met ruimtevaart te maken hebben. The Right Stuff is een adaptatie van het gelijknamige boek dat Tom Wolfe vier jaar eerde publiceerde, en het gaat over de eerste Amerikaanse astronauten die de nog maar pas in het leven geroepen NASA rekruteerde voor het Mercury-programma.

Nu is The Right Stuff ook de titel van een nieuwe achtdelige National Geographic-tv-serie waarvan de eerste twee afleveringen afgelopen vrijdag wereldwijd in première gingen op Disney+. Je begrijpt dat ik vrijdagavond dus gretig aan mijn tv-scherm gekluisterd zat.

De eerste aflevering begint op de ochtend van 5 mei 1961, de dag dat Alan Shepard als eerste Amerikaan naar de ruimte vertrok, een kleine maand nadat de Rus Joeri Gagarin met de eer was gaan lopen. De Russen hadden de wereld herhaaldelijk met verstomming geslagen met de eerste kunstmaan (Spoetnik 1, 4 oktober 1957), het eerste levende wezen (de hond Laika, die haar ruimtereis op 14 mei 1958 helaas niet overleefde), en de eerste mens in de ruimte (Joeri Gagarin, 12 april 1961). Hoog tijd dus dat de Amerikanen ook eens wat van hun kunnen lieten zien.

Maar voor we Shepard met zijn Mercury-Redstone 3 (alias Freedom-7) gelanceerd zien worden, flashen we back naar 1959, naar de selectie van de eerste NASA-astronauten. Het is even wennen om de legendarische ‘Mercury Seven’ – de zeven eerste NASA-astronauten – vertolkt te zien worden door weer een nieuwe cast. De volgende zes afleveringen zullen de komende vrijdagen wekelijks gereleaset worden. Ik kijk ernaar uit!

Er is de laatste tijd een aardig aanbod van ruimtevaartseries op de streamingplatformen. Eerder al hadden we op AppleTV+ For All Mankind (alternative history, over de Apollo-maanlandingen), op Netflix Space Force (komedie, over de door Trump in het leven geroepen legeronderdeel met een logo dat verdacht veel op dat van Star Trek gelijkt), Away (scifi, over de eerste bemande reis naar Mars) en Challenger: The Final Flight (docu-miniserie over de ramp met spaceshuttle Challenger). Ook met deze Right Stuff-adaptatie worden de liefhebbers van het genre weer flink verwend!

Zeg nu zelf, dat is toch allemaal véél interessanter kijkvoer dan al die oude en nieuwe Vlaamse series op het veel te dure streamz, nietwaar?

www.disneyplus.com/series/the-right-stuff/4wCkPyO0JUux
www.nationalgeographic.com/tv/shows/the-right-stuff

Away

Sedert 4 september is op Netflix Away te zien, een nieuwe tv-serie over de eerste bemande ruimtevlucht naar de planeet Mars. Voor mij een mooi vervolg op For All Mankind, waarvan ik eerder deze maand nog het eerste seizoen heb gezien op Apple TV+, maar beide series zijn helemaal anders van toon.

Away speelt zich af in de niet zo verre toekomst. De NASA heeft een nieuw logo, maar voor de rest ziet alles op Aarde er verdacht hedendaags uit, tot en met de ringtones van de mobieltjes. Een internationaal team van vijf astronauten maakt zich klaar om vanaf de Maan richting Mars te vertrekken, een tocht die heen en terug drie jaar zal duren.

Als ruimtevaartenthousiasteling heb ik me toch wel meer dan een paar keer geërgerd aan enkele storende fouten en onnauwkeurigheden. Zo kunnen de astronauten nog in real time met de Aarde communiceren op het moment dat ze al drie maanden onderweg zijn richting Mars, dat moet ongeveer halfweg zijn. Pas in de volgende aflevering krijgen ze vrij plots dan toch te maken met de beperkingen van de lichtsnelheid, waardoor radiosignalen er meerdere minuten over doen om van de Aarde tot aan het ruimteschip en terug te geraken.

Ja: dat is een van de problemen waarmee je te maken krijgt wanneer je ver van de Aarde reist. De meeste mensen zullen wellicht denken dat de lichtsnelheid – tevens de snelheid waarmee radiogolven zich voortplanten – ontzettend snel is. Dat is ze ook, naar menselijke maatstaven. Maar vergeleken met de enorme afstanden in de ruimte (en Mars is niet eens zo heel erg ver) reizen licht en andere signalen eigenlijk maar met een slakkengangetje. Daardoor duurt het al snel meerdere minuten alvorens een signaal van de Aarde arriveert bij een ruimteschip dat op weg is naar Mars. Eenmaal op Mars zal de vertraging nog groter zijn. Wanneer de Aarde en Mars het dichtst bij elkaar staan, doet een radiosignaal er 3 minuten over; staan beide planeten het verst van elkaar, dan doet het signaal er maar liefst 22 minuten over, enkele reis. Even gezellig bijpraten is dan niet meer mogelijk. Wanneer je over de radio een vraag stelt, krijg je ten vroegste 44 minuten later een antwoord.

Bij de plannen voor een echte bemande missie naar Mars wordt eraan gedacht om op voorhand een onbekende raket te sturen met water-, voedsel- en zuurstofvoorraden, en een fabriekje aan boord om brandstof te maken uit de marsatmosfeer. Pas wanneer dat lukt, en het dus zeker is dat een latere bemanning ter plaatse kan overleven én Mars terug kan verlaten, zal de bemande raket richting rode planeet gelanceerd worden. Ook in Away gaat een onbemand ruimtetuig de bemande missie vooraf, maar de bemanning is al onderweg nog vóór de eerste, onbemande raket veilig geland is. Je voelt het al komen... Met die onbemande raket wordt vlak voor de landing alle contact verloren, en de eerste mensen die straks voet op Mars zullen zetten, hebben geen idee of ze veilig zullen kunnen terugkeren of niet.

Maar niet enkel voor wat betreft wetenschap en techniek zijn er problemen met deze serie. Ook de manier waarop de bemanning zich gedraagt, vind ik vaak erg onrealistisch en onwaarschijnlijk. De bemanning bestaat uit vijf mensen uit verschillende delen van de wereld. Uiteraard hebben ze samen voor deze missie getraind, en ze worden verondersteld elkaar goed te kennen en te vertrouwen, maar al snel blijkt dat ze niet echt goed met elkaar opschieten, dingen voor elkaar verborgen houden, elkaar wantrouwen en vaak totaal onverantwoorde beslissingen nemen. Deze mensen zou de NASA in het echt nooit samen in een ruimtetuig stoppen!

Al bij al vond ik de serie ook vrij langdradig. Er wordt vooral gefocust op de relaties tussen de personages, zowel aan boord van het ruimteschip, in het controlecentrum als bij de achtergebleven vrienden en familie op Aarde. Toch is de serie interessant om te zien wanneer je belangstelling hebt voor ruimtevaart. Maar heel wat zaken zullen in het écht hoogstwaarschijnlijk toch heel wat anders moeten verlopen.

Er zitten best wel enkele bekende namen in de cast van Away. Het hoofdpersonage, gezagvoerder Emma Green, wordt vertolkt door Hilary Swank, een tweevoudig Oscarwinnares. De rol van de Russische astronaut Misha is voor Mark Ivanir, die ook al een Russische astronaut speelde in For All Mankind. Een ander bekend gezicht is Gabrielle Rose, bekend van Once Upon A Time en kleinere rollen in een groot aantal series en films. Scifi-fans zullen beslist ook Alessandro Juliani herkennen uit Smallville en Battlestar Galactica. Leuk dat ook een échte astronaut een klein rolletje heeft in aflevering 1: Mike Massimino, die tweemaal met een Spaceshuttle de ruimte in ging voor reparatie en onderhoud van de Hubble Space Telescope.

For All Mankind

Het is wat met al die videostreamingdiensten tegenwoordig... In België kunnen we naast Telenet Play More kiezen uit Netflix, Amazon Prime Video, Disney+ (vanaf 15 september), Apple TV+, en binnenkort (?) ook Streamz (de ‘Vlaamse Netflix’). Het aanbod is zó groot, dat je als film- en serieliefhebber niet weet wat eerst gekeken.

Je kunt natuurlijk niet op ál die diensten een abonnement nemen, maar af en toe wil je één bepaalde serie zien, die enkel op één bepaald platform aangeboden wordt. Zo heb ik begin dit jaar – nog vóór corona, het lijkt wel een eeuw geleden – de nieuwste Star Trek-serie Picard bekeken op Amazon Prime Video. Ik heb daarbij dankbaar gebruikgemaakt van de gratis proefperiode van 30 dagen bij Amazon Prime (en mijn abonnement daarna direct weer opgezegd).

Een week geleden ben ik dan ingegaan op het introductieaanbod van Apple TV+, dat helaas wat minder vrijgevig is dan Amazon. Bij Apple TV+ kun je enkel de eerste 7 dagen gratis kijken.

Maar aan één week had ik genoeg om het volledige eerste seizoen van For All Mankind te bekijken, een serie waar ik al heel wat over had gehoord en die ik absoluut wou zien. In tien afleveringen van gemiddeld meer dan een uur voert For All Mankind de kijker terug naar het einde van de jaren 60 en het begin van de jaren 70, de periode van de maanlandingen en het Apollo-programma. Aangezien ik al sinds mijn prilste jeugd een bijzonder grote belangstelling heb voor ruimtevaart, is deze serie dus echt iets voor mij.

De titel is een verwijzing naar de tekst op de gedenkplaat die de bemanning van Apollo 11 op de Maan heeft achtergelaten: ‘We came in peace for all mankind’ (‘We zijn in vrede gekomen voor de hele mensheid’). De reeks is echter geen documentaire. Het is zogenaamde alternate history, een subgenre van sciencefiction waarbij vertrokken wordt van een reële historische gebeurtenis, en waarbij men zich vervolgens de vraag stelt: wat als de geschiedenis net iets anders was verlopen?

Welnu: de historische gebeurtenis die aan de basis ligt van het verhaal, is de ruimtewedloop (de ‘space race’) van de jaren 60, waarin Amerika en Rusland wedijverden om als eerste een mens op de Maan te zetten. De eerste aflevering van For All Mankind opent met de spannende momenten van die eerste bemande maanlanding... maar een en ander verloopt niet zoals we ons herinneren uit de geschiedenisboeken. Het is namelijk geen Amerikaanse, maar een Russische astronaut die als eerste voet op de Maan zet. Niet de Amerikaanse, maar de rode Sovjetvlag wordt in de maanbodem geplant.

Maar Amerika geeft zich niet gewonnen. Korte tijd later landen ook Amerikaanse astronauten op de Maan. Na de succesvolle Apollo-maanlandingen hebben de Russen hun pogingen gestaakt om Russen op de Maan te zetten. In de reeks stelt men zich echter de vraag: wat als die ruimtewedloop nooit werd beëindigd? Beide mogendheden installeren al snel een basis op de Maan.

De reeks is dus fictie, maar wél interessant voor wie geïnteresseerd is in de échte ruimtevaartgeschiedenis. In de reeks komen we heel wat historische ruimtevaartfiguren tegen, zoals Neil Armstrong, Buzz Aldrin en Michael Collins, John Glenn, Deke Slayton, Gene Kranz, Werner von Braun, etc. We maken ook kennis met de Mercury 13: de vrouwelijke piloten die ten tijde van het Mercury-programma (echter niet als officiële NASA-recruten) dezelfde testen ondergingen als hun mannelijke NASA-collega’s.

In het echt werd het Apollo-programma vroegtijdig stopgezet en was Apollo 17 de laatste bemande maanmissie; in de reeks zitten we in aflevering 10 al aan Apollo 25, en het lijkt erop dat het nog wel een tijdje kan blijven doorgaan. Het staat nu al vast dat er een tweede seizoen komt. Ik ben benieuwd!

Het creatieve brein achter deze reeks is Ronald D. Moore, een naam die niet onbekend in de oren zal klinken bij de fans van Star Trek en Battlestar Galactica. De makers hebben alles in het werk gesteld om de reeks zo authentiek mogelijk te maken en hebben heel veel aandacht besteed aan details, zowel voor wat betreft de hele look van de sixties en seventies, als voor de technisch/wetenschappelijke correctheid van het hele ruimtevaartgebeuren. Ik heb af en toe wel een paar dingen gezien die niet helemaal kloppen, maar daar doen we niet moeilijk over. Al bij al is hier meer dan behoorlijk werk geleverd.

Als Android-gebruiker was het wel een heel gedoe om de afleveringen via mijn Chromecast naar mijn tv-toestel te streamen. Apple en Google zijn duidelijk geen beste vriendjes. Een Apple TV-app voor Android bestaat er niet, dus ik moest de reeks via de webbrowser bekijken. Op mijn Android-telefoon lukte dat echter langs geen kanten, maar vanaf mijn Windows-laptop ging het gelukkig wel. Op die manier kon ik de reeks uiteindelijk tóch vrij comfortabel op mijn grootste scherm bekijken, maar ik moest er wel af en toe wat kleine haperingen bijnemen. Gelukkig niet zo vaak dat het hinderlijk werd, maar met andere streamingdiensten heb ik alvast nooit problemen.

tv.apple.com/us/show/for-all-mankind/umc.cmc.6wsi780sz5tdbqcf11k76mkp7
www.imdb.com/title/tt7772588

Cosmos: Possible Worlds

Sinds 9 maart zit ik weer iedere maandag aan het scherm gekluisterd voor het derde seizoen van Cosmos op National Geographic Channel. Cosmos: Possible Worlds is het langverwachte vervolg op Cosmos: A Spacetime Odyssey uit 2014, zelf de opvolger van Cosmos: A Personal Voyage van Carl Sagan uit 1980.

De makers hebben weer ontzettend hun best gedaan om er een prachtige serie van te maken. Aan onderwerpen alvast geen gebrek, want het gaat natuurlijk over de kosmos, het universum, de eindeloze uitgestrektheid van het heelal. Al van zo lang de mensheid bestaat, kijken we gefascineerd omhoog naar al die mysterieuze lichtjes aan de hemel. Al eeuwen lang blijven we nieuwe ontdekkingen doen over het heelal, en we hebben er al ontzettend veel over geleerd. Ook de laatste jaren komen er voortdurend nieuwe inzichten en nieuwe ontdekkingen. Het is en blijft een bijzonder boeiende materie.

Net als vorig seizoen is het weer Neil deGrasse Tyson die de reeks presenteert. De regie en het scenario zijn in handen van Ann Druyan en Brannon Braga. Druyan is Sagans weduwe. Ze is de rode draad die doorheen de drie seizoenen van Cosmos loopt. In 1980 schreef ze samen met Carl Sagan het scenario van de originele reeks, en ze schreef en produceerde ook Cosmos: A Spacetime Odyssey. Dat laatste deed ze samen met Brannon Braga, die we natuurlijk nog kennen van zijn werk aan Star Trek.

Ook Seth MacFarlane is weer van de partij. Samen met Druyan, Braga en Jason Clark is hij executive producer van de reeks. Het was dankzij McFarlane dat de vorige reeks op Fox te zien was, waardoor een groot publiek bereikt kon worden.

Lieven Scheire, onze Vlaamse wetenschapscommunicator, had onlangs (nog vóór de coronacrisis) het geluk om Neil deGrasse Tyson te mogen ontmoeten voor een interview. Een stukje van dat interview is te zien op Scheires Youtube-kanaal.

In totaal komen er dit seizoen weer dertien afleveringen. Die zal ik allemaal met veel belangstelling bekijken en daarna, net zoals de vorige twee seizoenen, ongetwijfeld nog een aantal keer herbekijken. Elke aflevering zit vol interessante verhalen en prachtige beelden. De kosmos boeit me al van kinds af aan, en zal dat ongetwijfeld nog lang blijven doen.

www.nationalgeographic.nl/video/tv/cosmos-possible-worlds-2
youtu.be/Yp9cTbmEE2k

Nieuwe fulldomeprojectoren bij Cozmix!

In 2008 was Cozmix, het bezoekerscentrum van Volkssterrenwacht Beisbroek in Brugge, het eerste planetarium in België met een fulldomeprojectiesysteem: projectoren die videobeelden laten zien op de binnenkant van de planetariumkoepel.

Elf jaar later waren de projectoren dringend aan vervanging toe. Gisteravond was het zover. We waren te gast op de plechtige inauguratie van de nieuwe fulldomeprojectoren. We kregen een uitgebreide demonstratie van de planetariumsoftware en konden een compilatie bekijken van fragmenten uit een aantal recente fulldomedocumentaires.

We zagen dat het goed was. Het resultaat is een hemelsbreed verschil – en dat mag je hier dus letterlijk nemen – met wat we hier vroeger hebben gezien. Er wordt nu gebruikgemaakt van fosforlaserprojectie, waardoor de beelden helderder, scherper en contrastrijker zijn dan ooit tevoren. Het systeem bestaat uit twee state-of-the-art Barco F70-4K6-projectoren, Belgische technologie dus.

Wie niet weet wat gedaan in de kerstvakantie, moet zeker eens gaan kijken, het is de moeite! Het programma met de voorstellingen vind je op de Cozmix-website. Ik zal alvast tijd proberen vrijmaken om de komende tijd enkele voorstellingen te gaan (her)bekijken.

www.barco.com/en/product/f70-4k6
cozmix.be

ESA Open Dag 2019

Afgelopen weekend ben ik voor de tweede keer naar de ESA Open Day getrokken in Noordwijk. Daar bevindt zich het European Space Research and Technology Centre, kortweg ESTEC. Eén keer per jaar worden de gebouwen en terreinen van ESTEC opengesteld voor het publiek. Daarnaast is er ook een bezoekerscentrum, Space Expo, dat het hele jaar door geopend is. Net zoals vorig jaar was alles weer heel netjes geregeld, met meerdere gratis parkeerplaatsen in de omgeving, vanwaar pendelbussen de bezoekers naar ESTEC brachten.

Ik was wat eerder dan vorig jaar en kon daardoor nog de korte openingsceremonie meemaken. Op de ESA Open Dag 2019 was er speciale aandacht voor de 50e verjaardag van Apollo 11, de maanmissie die in juli 1969 voor het eerst in de geschiedenis mensen naar het oppervlak van de Maan bracht (en veilig weer terug). Voor de gelegenheid had de ESA twee NASA-astronauten uitgenodigd die hun sporen hebben verdiend in het Apollo-programma: Walter Cunningham (Apollo 7) en Rusty Schweickart (Apollo 9).

Naast Cunningham en Schweickart waren er ook nog twee ESA-astronauten te gast: de Duitser Alexander Gerst (ISS-expedities 40/41 en 56/57) en de Nederlander André Kuipers (Sojoez TMA-4 en ISS Expeditie 30/31), vaste klant op de ESA Open Day.

Dat betekent dat ik weer drie nieuwe namen mag toevoegen aan het lijstje van astronauten die ik in levende lijve ontmoet heb – de teller staat nu op 16, waarvan 9 NASA- en 7 ESA-astronauten.

Op de Open Dag is van alles te zien, te doen en te beleven. De dag is sowieso te kort, dus je moet keuzes maken. Vorig jaar had ik van Detlef en Annette, twee mede-ruimtefanaten die ik ken van FedCon, een uitgebreide rondleiding gekregen, met interessante bezoeken aan het Test Centre en de permanente tentoonstelling in het Erasmusgebouw. We brachten toen ook veel tijd door bij de Open Stage, een groot podium dat buiten op de parking staat opgesteld. Maar dit jaar hebben we ons, wegens de aanhoudende regen, moeten beperken tot binnenactiviteiten.

We wilden de presentaties van de Apollo-astronauten zeker niet missen, en ook niet die van Alexander Gerst.

Alexander Gerst maakte een eerste ruimtevlucht met een Soyuz TMA naar het ISS in 2014, waar hij zes maanden lang deel uitmaakte van Expeditie 40/41. Hij mocht er een EVA uitvoeren (extra-vehicular activity, een ruimtewandeling). Hij keerde terug naar het ISS op zijn tweede vlucht in 2018 (Expeditie 56/57). Hij werd er de tweede ESA-astronaut die commandant werd van het ISS (na Frank De Winne in 2009). Daarmee was hij meteen ook de jongste ISS-commandant ooit. Op de ESA Open Day brengt Alexander Gerst een bijzonder boeiende en leerrijke presentatie.

De volgende spreker is geen astronaut, maar wel een oude bekende: Mark McCaughrean, senior ESA science advisor, die de voorbije jaren telkens een bijzonder gewaardeerd spreker was op FedCon, en die we ook op de ESA Open Day 2018 aan het werk hebben gezien. Ook deze keer geeft hij een erg interessante presentatie met als titel ‘Who owns space?’.

En dan is het tijd voor de twee gewezen Apollo-astronauten, die elk om beurt aan het woord komen, eerst Rusty Schweickart, daarna Walt Cunningham. Beide mannen hebben ondertussen al een respectabele leeftijd bereikt (Schweickart wordt later deze maand 84, Cunningham is al 87). Ze maakten deel uit van Apollo-missies 7 en 9, die bij het grote publiek maar weinig in de herinnering voortleven.

Apollo 7 was de eerste bemande Apollo-missie. Samen met zijn collega’s Wally Schirra en Donn Eisele maakte Cunningham in oktober 1968 een vlucht van bijna 11 dagen in een baan om de Aarde, met als voornaamste doel de CSM (Command and Service Module) uitgebreid te testen als voorbereiding op een eerste vlucht naar de Maan. Het was de eerste Amerikaanse bemanning die de ruimte in ging na het ongeluk met Apollo 1 in 1967, waarbij drie astronauten om het leven kwamen bij een test op de grond. Het was ook de eerste vlucht waarbij drie astronauten samen de ruimte in gingen.

Nadat Apollo 8 in december 1968 voor het eerst mensen in een baan om de Maan bracht (maar nog zonder maanlander), was Apollo 9 weer een testvlucht in een baan om de Aarde. Deze keer kon voor het eerst de volledige configuratie uitgetest worden, mét maanlander. Dit was de vlucht van Rusty Schweickart, samen met James McDivitt en David Scott. De vlucht duurde iets meer dan 10 dagen. Tijdens deze vlucht werd ook het ruimtepak getest dat de astronauten op de Maan zouden dragen. Rusty Schweickart moest daarvoor een EVA uitvoeren. Terwijl zijn collega’s een probleem met een camera oplosten, kreeg Schweickart tijdens zijn ruimtewandeling wat extra tijd, die hij maar al te graag benutte om het wijdse uitzicht op de Aarde en op de ruimte ten volle in zich op te nemen.

Het spreekt vanzelf dat het verhaal van deze astronauten erg tot de verbeelding spreekt. Ik ben dan ook heel blij dat de ESA hen naar Nederland heeft gehaald en dat ik op deze open dag naar hun ervaringen heb kunnen luisteren.

Voor de ESA Open Dag 2019 zijn ondanks de regen maar liefst 9159 bezoekers naar Noordwijk afgezakt. Ze kwamen van overal, dus zeker niet alleen maar uit Nederland en de buurlanden. Jammer genoeg viel deze open dag, net als vorig jaar, weer samen met het jaarlijkse weekend van de Belgische Vereniging voor Sterrenkunde (VVS). Maar ik heb mijn weekend netjes opgedeeld: zaterdag VVS in Blankenberge, zondag ESA in Noordwijk.

www.esa.int
www.esa.int/About_Us/ESTEC
www.space-expo.nl