Tijd voor een nieuwe e-reader!

Ruim negen jaar geleden kocht ik mijn eerste e-reader, een Sony PRS-650 waar ik al die jaren veel plezier aan heb beleefd. Maar het werd hoog tijd voor een nieuw toestel. Ik was al een tijdje aan het uitkijken, maar ik kon maar niet beslissen wat mijn nieuwe e-reader zou worden. Nu heb ik de knoop doorgehakt. De onlangs uitgekomen Kobo Libra H2O kreeg de ene lovende review na de andere, en het toestel sprak me heel erg aan. Die is het dus geworden. Sedert vandaag heb ik ’m in huis.

Kobo – tegenwoordig Rakuten Kobo – kende ik al een hele tijd. Het bedrijf maakt al enkele jaren e-readers, maar is reeds veel langer actief als verkoper van e-books. Omdat ik al sedert het begin voornamelijk Engelstalige e-books koop, was ik in mijn speurtocht naar e-books vrij snel bij Kobo uitgekomen. Kobo heeft ook een lees-app die je op je smartphone of tablet kunt installeren. Ik heb ook andere apps uitgeprobeerd, maar die van Kobo vind ik het prettigst om te lezen.

Het grote voordeel van de app (en van mijn nieuwe Libra H2O) is, dat je de bij Kobo of bij Bol.com aangekochte e-books meteen naar je toestel kunt downloaden, en dat je leesactiviteit gesynchroniseerd wordt met je andere toestellen. Zo kan ik bijvoorbeeld een boek dat ik ben beginnen lezen op mijn tablet, gewoon verderlezen op mijn smartphone. De app weet aan welke pagina ik gekomen ben. Nu gebeurt die synchronisatie dus ook met mijn Libra H2O.

Tegenwoordig is dergelijke functionaliteit vanzelfsprekend, maar dat was het allerminst toen ik negen jaar geleden mijn Sony PRS-650 kocht. Dat toestel had geen wifi aan boord, en om er een e-book op te zetten moest je het toestel met een usb-kabeltje verbinden met de computer. Ik moest dus eerst mijn aangekochte e-books downloaden naar mijn computer en vervolgens via Adobe Digital Editions kopiëren naar mijn e-reader. Die Adobe-software was nodig omdat e-books doorgaans voorzien zijn van Adobe-DRM. Dat is een poging van de e-book-uitgevers om piraterij te voorkomen, maar de eerste de beste amateur-hacker haalt die DRM-beveiliging er in een handomdraai af. Erg effectief is zo’n ‘beveiliging’ dus niet, en het is alleen maar een ergernis voor de reguliere gebruiker.

In een eerder artikel schreef ik al dat ik die DRM er zelf ook altijd afhaal, om verschillende redenen: in de eerste plaats wil ik kunnen beschikken over een DRM-vrije versie van al mijn aangekochte e-books, zodat ik de bestanden op gelijk welk toestel en met gelijk welke software kan lezen; in de tweede plaats is de typografie in sommige e-books van een zodanig slechte kwaliteit dat ik niet aan de drang kan weerstaan er zelf eerst de nodige aanpassingen aan te doen, zodat ik mij straks niet meer moet ergeren tijdens het lezen. Dat laatste is wellicht beroepsmisvorming van mijn kant – ik werk al jarenlang in het boekenvak en hecht daardoor een bijzonder groot belang aan een tot in de puntjes verzorgde typografie. Wil je hier meer over weten, (her)lees dan eens mijn artikel uit 2010 over typografie in e-books.

Maar goed, nu wat meer over mijn nieuwe e-reader. Zoals alle moderne e-readers beschikt de Kobo Libra H2O over wifi. In tegenstelling tot vroeger heb ik daardoor in principe geen computer meer nodig om met de e-reader te kunnen werken. Ik kan e-books direct met het toestel aankopen in de e-bookstores van Kobo én van Bol.com, want dankzij de samenwerking tussen beide bedrijven zijn mijn Kobo- en Bol.com-accounts aan elkaar gekoppeld. De aangekochte boeken kan ik direct naar mijn nieuwe toestel downloaden. Eenmaal gedownload heb ik geen internetverbinding nodig om te lezen. Op het moment dat die verbinding er wel is, kan mijn leesactiviteit gesynchroniseerd worden met mijn eventuele andere toestellen en apps.

Het toestel beschikt over een 7-inch-scherm met een resolutie van 1680 × 1264 pixels. Dat is een hele verbetering ten opzichte van mijn Sony, met zijn 6-inch-scherm met 800 × 600 pixels. De Sony was ook afhankelijk van een externe lichtbron (want een e-ink-scherm geeft uit zichzelf geen licht, in tegenstelling tot het led-scherm van een tablet of smartphone); mijn nieuwe Kobo heeft ingebouwde voorgrondverlichting. De kleurtemperatuur kan naar eigen voorkeur ingesteld worden voor een optimaal leescomfort. Ondanks de iets grotere afmetingen is mijn nieuwe e-reader toch zo’n 10% lichter dan mijn oude.

Met het toestel kan ik ook boeken in het ePub3-formaat lezen, een specificatie die nog niet bestond op het moment dat ik mijn eerste e-reader kocht. In de praktijk wordt nog erg veel gebruik gemaakt van de oudere ePub2-standaard, maar de mogelijkheid om ook ePub3 te gebruiken, is natuurlijk een plus. Zeker voor iemand als ik, aangezien ik zelf ook mijn eigen ePub-bestanden creëer en de nieuwe mogelijkheden van ePub3 eens wil kunnen uittesten.

De Kobo Libra H2O is beschikbaar in twee kleuren: wit en zwart. Ik heb voor de witte variant gekozen. Mooi meegenomen, maar voor mij niet noodzakelijk, is dat het toestel tegen een spatje water kan. Na een uur onder water op twee meter diepte zou het nog steeds moeten werken. Om mijn toestel te beschermen, heb ik er natuurlijk ook een beschermhoesje bij gekocht. Die hoesjes zijn verkrijgbaar in verschillende kleuren, niet enkel bij Kobo maar ook bij andere fabrikanten. Het hoesje dat ik heb aangeschaft is een zogenaamd origami-model. Je kunt het op een eenvoudige manier zodanig vouwen zodat het als boekensteun kan dienen. Je kunt de e-reader dan gewoon op een tafel of een ander oppervlak neerzetten om handenvrij te lezen.

Ik ga de komende dagen beslist wat meer lezen (en wat minder tv kijken) dan anders, zodat ik kan wennen aan mijn nieuwe e-reader en alle functies ervan uitgebreid kan ontdekken. In een vervolgartikel laat ik je binnenkort weten wat mijn ervaringen zijn. Maar na de vele positieve reviews die ik heb gelezen, heb ik er alle vertrouwen in dat ik erg in mijn nopjes zal zijn met mijn nieuwe toestel.

Voor wie eraan mocht twijfelen: de e-reader is nog lang niet dood! Voor wie graag wat vaker en wat langer leest, heeft zo’n toestel tal van voordelen ten opzichte van lezen op een smartphone of tablet. De gebruikte technologie, e-ink, wordt nog steeds verbeterd en staat garant voor een bijzonder groot leescomfort dat erg vergelijkbaar is met het lezen van een boek op papier.

gl.kobobooks.com/products/kobo-libra-h2o
www.kobo.com

Haute Lecture

Van 1 maart tot 3 juni liep in het Brugse Groeningemuseum een bijzondere tentoonstelling: Haute Lecture by Colard Mansion: een verzameling middeleeuwse manuscripten, incunabelen en prenten van de Brugse drukker en uitgever Colard Mansion. Voor mij, als typograaf, een niet te missen tentoonstelling! Maar zoals al te vaak gebeurt tegenwoordig, heb ik mijn bezoek wegens mijn vele andere drukke bezigheden moeten uitstellen tot het allerlaatste moment.

Colard Mansion leefde in het 15e-eeuwse Brugge. Hoewel over de man zelf weinig gekend is, ging hij de geschiedenis in als de eerste drukker van een boek met een kopergravure en als de drukker van het eerste boek in het Frans en het eerste boek in het Engels. Tot dan toe werden in Europa bijna uitsluitend boeken in het Latijn gemaakt. Hij behoorde tot de eersten in de Nederlanden om de uitvinding van Gutenberg (de boekdrukkunst) te gebruiken. Vóór die tijd werd ieder exemplaar van ieder boek door kopiisten met de hand overgeschreven, stel je voor! Boeken waren geen gemeengoed zoals nu, maar dure luxe-objecten die enkel de (heel) rijken zich konden permitteren.

In deze unieke tentoonstelling waren alle incunabelen (met losse letters gedrukte boeken van vóór 1501) van Colard Mansion met een of meer exemplaren vertegenwoordigd. Daarvoor werden exemplaren uitgeleend door bibliotheken en musea van over de hele wereld. Een groot deel van de boeken was afkomstig uit de collectie van de Brugse Openbare Bibliotheek en de Bibliothèque nationale de France in Parijs.

Hoewel de tentoonstelling erg mooi gepresenteerd was, moet me toch weer van het hart dat de belichting soms verre van optimaal bleek, zoals vaker gebeurt bij dit soort tentoonstellingen. Ik begrijp best dat de verlichting eerder bescheiden moet blijven, omdat te fel licht de fragiele boeken geen goed doet. Maar de positionering van de lampen is belangrijk. Wanneer je je over een vitrine met een opengeslagen boek buigt om het wat beter te kunnen bekijken, stel je helaas al te vaak vast dat je daarbij in je eigen schaduw staat, zodat je geen donder meer kunt zien. Als de vitrines vanuit een andere hoek belicht zouden worden, heb je dat probleem niet.

Foto’s van de boeken maken mocht niet, zelfs niet zonder flits. Jammer, maar daar had ik al rekening mee gehouden en ik had mijn spiegelreflexcamera dus thuisgelaten.

De stad Brugge liet voor de gelegenheid twee lettertypen ontwerpen, die gebruikt worden doorheen de tentoonstelling en voor aanverwant drukwerk, zoals de affiche en de persmap: Colard Mansion Bastarda en Colard Mansion Sans. Een mooi initiatief, maar als het bij dit eenmalig gebruik blijft, is dat natuurlijk een beetje zonde. Online is vooralsnog geen spoor van deze lettertypen te vinden, ook niet op de website van ontwerper Jo De Baerdemaeker.

Hoe dan ook, dit was een erg leerrijke en mooie tentoonstelling. Ik denk dat het al geleden was van 2002, het jaar dat Brugge culturele hoofdstad van Europa was, dat ik in de West-Vlaamse provinciehoofdstad nog een tentoonstelling over oude boeken had gezien (Besloten wereld, open boeken in het Grootseminarie). Wat mij betreft, mag dat in de toekomst best wat vaker gebeuren.

Binnenkort wil ik nóg twee tentoonstellingen bezoeken: Astronomisch geschilderd ­– ‘When space meets art’ in Cozmix, het bezoekerscentrum van Volkssterrenwacht Beisbroek, en Mummies in Bruges – Secrets of Ancient Egypt in het Oud Sint-Jan, maar dat is weer heel andere koek.

www.flickr.com/photos/museabrugge/albums/72157678183084582

De IJ

Na meer dan een half leven twijfelen hoe het nu precies moest, ben ik er inmiddels al een tijdje achter dat je woorden als IJslander en IJzer wel degelijk met twee hoofdletters moet schrijven. De reden dat ik daar zo lang over heb moeten nadenken, is dat dat op het eerste zicht tegen alle logica in gaat. Op school hebben we immers duidelijke regels voor het gebruik van hoofdletters geleerd, en ze hebben ons nooit verteld dat je bij sommige woorden niet enkel de eerste, maar ook de tweede letter als hoofdletter moest schrijven.

Ik ben er dus lang van overtuigd geweest dat je Ijslander en Ijzer moest schrijven – dus met een hoofdletter I gevolgd door een kleine letter j – en als verwoed kruiswoordpuzzelaar ergerde ik me er ook steevast aan dat je in de meeste kruiswoordraadsels de IJ in één vakje moest proppen, ondanks het feit dat het wel degelijk om twee aparte letters gaat.

Er zijn nog meer zaken waar ik me aan erger. Dat mensen de IJ en de Y met elkaar verwarren, bijvoorbeeld. Dat wiskundedocenten het steeds over ‘x en ij’ hebben wanneer ze het over ‘x en ypsilon’ (of ‘x en i-grec’) zouden moeten hebben. En erger nog: dat woorden die met IJ beginnen – zoals IJslander – in sommige woordenlijsten onder de Y gealfabetiseerd worden in plaats van onder de I.

Maar ondertussen weet ik precies hoe het zit met die IJ. Of dat denk ik toch.

In het Nederlands is de ij namelijk een digraaf en een ligatuur. Digraaf is gewoon een ander woord voor tweeklank. Een ligatuur is een typografisch begrip waarbij een teken samengesteld is uit twee of meer letters.

Een bekende ligatuur is bijvoorbeeld de œ in het Frans, die samengesteld is uit een o en een e. Je vindt deze ligatuur terug in Franse woorden als sœur, œuvre en œuf. Dat laatste woord schrijf je aan het begin van de zin als Œuf. Zie je al waar dit naartoe gaat? Begint Œuf nu met twee hoofdletters in plaats van één? Neen, helemaal niet! Aan het begin van Œuf staat één hoofdletter, namelijk de Œ, een ligatuur die samengesteld is uit een O en een E.

Net als de O en de E in Πvormen ook de I en de J in IJ een ligatuur, met dat verschil dat de I en de J hier niet tegen elkaar aan kleven en je dus nog steeds de samenstellende letters apart kunt onderscheiden. Maar omdat het om een ligatuur gaat, wordt ij dus IJ (en niet Ij) aan het begin van een zin of aan het begin van een eigennaam.

De IJ en de ij zijn ook als één teken (glyph) opgenomen in de Unicode-standaard. Unicode is een internationale standaard waarin zo goed als alle bestaande tekens uit bijna alle talen ter wereld een plaatsje hebben gekregen. Computers maken gebruik van Unicode om al die tekens op te slaan en weer te geven. De Unicode voor de IJ is U+0132, voor de ij U+0133. Maar die codes worden uiterst zelden gebruikt. Wanneer je echter Unicode U+0133 gebruikt voor de ij, dan zal de computer wel correct ‘ijzer’ veranderen naar ‘IJzer’ wanneer je hem vraagt om het woord met een hoofdletter te laten beginnen (een functie die in het Engels ‘capitalize’ heet).

Wanneer je de IJ als één teken beschouwt (en dus Unicode U+0132 gebruikt in plaats van twee aparte letters I + J), dan heeft dat nog meer gevolgen. Wanneer je een woord aanspatieert (d.w.z. wanneer je meer ruimte tussen de letters plaatst), dan krijg je bijvoorbeeld dit:

V R IJ D A G (in plaats van V R I J D A G)

Of als je de letters onder elkaar plaatst, zoals in een kruiswoordpuzzel, dan krijg je dit:

V
R
IJ
D
A
G

In de meeste lettertypen zul je geen of nauwelijks verschil zien tussen de ligatuur-IJ en de aparte letters I + J, maar in sommige lettertypen is dat verschil wél duidelijk. In het lettertype Familiar Pro bijvoorbeeld wordt de I een flink stuk korter en wordt hij als het ware in de J geschoven. Het geheel lijkt dan sterk op een hoofletter U met een stukje eruit.

In Nederland is het gebruik van de ij als ligatuur veel meer ingeburgerd dan in Vlaanderen (al zijn natuurlijk lang niet alle Nederlanders zich daarvan bewust). Nederlanders schrijven dus vaker ‘IJzer’, Vlamingen vaker ‘Ijzer’. Vóór de invoering van de personal computer hadden Nederlandse schrijfmachines vaak een aparte toets waarop de ij als één teken stond, maar merkwaardig genoeg kon met die toets alleen de kleine letter ij getypt worden, niet de hoofdletter IJ (zie foto aan het begin van dit artikel).

Tot slot nog dit: de IJ mag alleen een ligatuur worden wanneer het om de digraaf (tweeklank) gaat. In het Nederlands is dat het geval bij de meeste woorden met een IJ, maar niet altijd. Een tegenvoorbeeld is een uit het Frans afkomstig woord als bijouterie. Hier gaat het niet om de digraaf ij, met andere woorden: de i en de j vormen in dat woord geen tweeklank en horen daarom niet bij elkaar. Ze behoren immers tot twee verschillende lettergrepen: bi-jou-te-rie.

Samengevat: voortaan schrijf ik woorden als IJsland en en IJzer met twee hoofdletters, en ik voel me daar niet langer ongemakkelijk bij.

Meer over de ij vind je op onderstaande links naar Wikipedia, het Genootschap Onze Taal en de website van Ruud Harmsen. Je leest er onder andere waarom het soms toch zin heeft om woorden met een IJ in alfabetische lijsten onder de Y te sorteren.

nl.wikipedia.org
onzetaal.nl
rudhar.com

Typografie in e-books

Ik heb de laatste weken een hoop e-books onder ogen gekregen. Sommige zijn gratis public domain-boeken die ik van Project Gutenberg heb gedownload, andere zijn boeken die ik in een e-bookstore heb aangekocht (o.a. Kobo, ebook.nl), nog andere zijn boeken die auteurs op hun eigen website aanbieden. Voor de goede orde: het gaat hier telkens om epub-bestanden, dus geen pdf.

Van al die boeken zijn er slechts bitter weinig die voldoen aan de gangbare typografische standaarden. In de meeste gevallen laten verscheidene typografische aspecten heel wat te wensen over, in tegenstelling tot de klassieke papieren boeken, waar doorgaans weinig op aan te merken valt. Hieronder geef ik een lijstje van de dingen die mij het meeste storen, telkens met twee voorbeelden (schermafdrukken gemaakt via Adobe Digital Editions): eenmaal zoals het niet moet en eenmaal volgens de regels van de kunst.

Aanhalingstekens en gedachtestreepjes

Vaak worden de rechte aanhalingstekens gebruikt ('...' en "...") in plaats van gekrulde aanhalingstekens (‘...’ en “...”). Rechte aanhalingstekens doen denken aan een antieke schrijfmachine. In professioneel drukwerk horen gekrulde aanhalingstekens (en weglatingstekens) te staan.

Vaak worden koppeltekens (-) gebruikt in plaats van gedachtestreepjes (–). Ook een oude schrijfmachinegewoonte.

Uitvullen zonder afbreken

Vaak wordt de tekst uitgevuld zonder dat lange woorden afgebroken worden aan het einde van de regel, wat resulteert in heel wat regels met veel te grote spaties tussen de woorden. Dat is allerminst bevorderlijk voor de leesbaarheid. Omdat vrijwel geen enkele e-reader die vandaag op de markt is over ingebouwde afbreekalgoritmen beschikt, is uitvullen in epub-bestanden dus ten sterkste af te raden. Niet uitgevulde, links uitgelijnde tekst leest overigens veel prettiger, vind ik.

Cursieve lettertypen

De meeste e-books bevatten geen ingesloten lettertypen. De reader geeft de tekst dan weer met een ingebouwd standaardlettertype. Cursieve tekst wordt elektronisch schuin gezet, wat in een geschreefd lettertype meestal een bijzonder lelijk resultaat geeft. In professionele typografie wordt gebruik gemaakt van aparte fonts voor cursief. Hetzelfde geldt overigens voor vet, maar daar valt het niet zo op; het verschil is bij cursief het duidelijkst te zien.

Blanco regels tussen de alinea’s

Vaak staan er onnodige blanco regels tussen de alinea’s. In een doorlopende tekst, zoals een roman, is dat storend, zeker wanneer er veel met korte alinea’s van een of twee regels gewerkt wordt, zoals bij dialogen:

In papieren romans vind je dat nooit. Daar is het gebruikelijk om de alinea’s zonder blanco regels op elkaar te laten aansluiten, met een kleine insprong aan het begin van iedere nieuwe alinea:

Conclusie

Bij e-books die niet via een professionele uitgeverij tot stand zijn gekomen, zijn deze fouten nog enigszins verschoonbaar. Auteurs die hun eigen e-books aanbieden of vrijwilligers die public domain-boeken naar het epub-formaat omzetten, hebben meestal niet de nodige typografische en/of technische kennis. Al vind ik wel dat ze toch wat meer moeite zouden moeten doen om hun werk op een keurige manier te presenteren.

Van e-books die door uitgeverijen aangeboden worden, zou je toch zeker dezelfde typografische kwaliteit als in een papieren boek mogen verwachten, en ik moet helaas vaststellen dat dat lang niet altijd het geval is. Ik kan hieruit alleen maar concluderen dat de uitgeverijen het elektronisch uitgeven nog wat stiefmoederlijk behandelen. Gauw even converteren en de kous is af. Kwaliteitscontrole achten ze niet nodig. Als het maar leesbaar is.

Lezers van e-books worden blijkbaar nog niet altijd serieus genomen. Hebben zij dan geen recht op dezelfde kwaliteit die voor papieren uitgaven als vanzelfsprekend beschouwd wordt?

Ik moet een en ander toch ook een beetje relativeren: de kans is groot dat heel wat modale lezers zich daar allemaal niet aan storen en al die mankementen niet eens opmerken – wellicht vinden ze mij een muggenzifter. Maar typo-nerds als ik kunnen zich hier mateloos aan ergeren.

Mijn oplossing

Omdat ik dus nogal een pietje-precies ben en een beetje kan programmeren, heb ik snel even een Perl-scriptje gemaakt om mijn epub-bestanden te fatsoeneren alvorens ik ze op mijn reader zet en begin te lezen. Mijn scriptje zorgt ervoor dat een aantal lettertypen ingesloten worden (zodat ik straks echte cursieven te zien krijg), converteert rechte naar gekrulde aanhalingstekens (en weglatingstekens), vervangt uitgevulde tekst door links uitgelijnde tekst en vervangt koppeltekens door gedachtestreepjes waar van toepassing. Als er storende elementen in de lay-out zitten, pas ik daarna handmatig de CSS-stijlen aan. Daarvoor maak ik gebruik van Sigil, een gratis epub-editor.

Eén probleempje nog: de via een e-bookstore aangekochte e-books zijn doorgaans beveiligd met Adobe DRM (digtal rights management), waardoor je de bestanden niet zomaar kunt aanpassen. Die DRM moet er dus eerst afgehaald worden. Een echt probleem is dat niet, want de nodige Python-scripts zijn makkelijk op het internet te vinden (met dank aan i♥cabbages). DRM is bedoeld als een beveiliging tegen piraterij, maar in de praktijk is het alleen maar hinderlijk voor de reguliere gebruikers. De DRM verhindert hen immers om het bestand op meerdere readers te gebruiken, te converteren naar andere bestandsformaten of om het in een webbrowser te lezen als ze dat zouden willen (bijvoorbeeld met de Firefox-addon EPUBReader of via een cloud service als Ibis Reader). Voor de piraten is het omzeilen van DRM kinderspel, dus die hou je er niet mee tegen. Er gaan dan ook vele stemmen op om DRM gewoon af te schaffen.

Ik gooi de DRM dus meteen van al mijn aangekochte ebooks. Niet omdat ik het bestand illegaal wil verspreiden (doe ik niet, ik ben een eerlijke gebruiker), maar omdat ik er de typografische schoonheidsfoutjes wil kunnen uithalen om het boek in optimale omstandigheden te kunnen lezen.

Slechts héél af en toe kom ik een e-book tegen waar niets op aan te merken valt. In dat geval blijf ik er natuurlijk netjes af.

Koppelingen

code.google.com/p/epubcheck
code.google.com/p/sigil
www.adobe.com/products/digitaleditions
www.ebook.nl
www.epubread.com
www.gutenberg.org
www.ibisreader.com
www.kobobooks.com
www.threepress.org/document/epub-validate